20 October 2008
Kla'ak Semánal Edisaun 33 (20 Outubru 2008)
Sosa Prado ho Single Source Nakonu ho Lia Falsu
Fernanda Borges (PUN): “Prosesu hola kareta ba deputadu sira la los. Prezidente Parlamentu Nasionál, Fernando Lasama no Vice Prezidente PN, Vicente Guterres halo kontratu ne’ebe la tuir lei. Kazu sira hotu ami presiza hetan evidénsia forte. Presiza hatama iha PDHJ, hodi bele haruka ba Prokuradoria Jerál da Republika tanba tuir lolo’os la bele la’o hanesan ne’e.”
03 October 2008
Kla'ak Semanál Edisaun 32 (3 Outubru 2008)
HALIRI
‘Professor’ Iha Korupsaun
Buat ida nebe ema la haluha bainhira Xanana Gusmao nudar presidenti CNRT iha kampaña ba eleisaun jeral iha 2007 hateten katak se mak naok 50 sent, sai! Liafuan hirak ne’e mak repete iha fatin nebe Presidenti CNRT vizita. Ohin loron naok 50 sent, sai, sai tiha ona topiku komik nian ka bahan lelucon.
Liutiha tinan 1 governu AMP nebe Xanana Gusmao xefia; korupsaun sai at liu. Ema barak hakilar atu kombate korupsaun, media lokal no internasional fo sai kazu korupsaun, maibe governu konsidera nudar parte husi kampaña partidu opozisaun, tamba ne’e governu taka tiha sira nia tilun ka rona maibe tama husi tilun sorin sai fali tilun sorin. Governu laiha sasukat oinsa atu kombate ba kazu korupsaun hirak ne’e. Se haree fila fali ba kotuk, diferensia entre governu Fretilin no AMP: uluk governu dezafia ema atu hatoo faktus korupsaun nian, agora iha faktus barak maibe konsidera la ejiste. Ida ne’e la signifika katak governu Fretilin laiha korupsaun.
Governu AMP foin konsidera iha korupsaun iha governu laran bainhira Millenium Challenge Coorporation (MCC) hakarak atu fo ajuda osan US $ 300 miloens ba governu bainhira Timor-Leste iha notas diak relasiona ho korupsaun. Maibe dala ida tan responsavel MCC iha governu DR. Joao Mariano Saldanha defende governu AMP katak notas Timor-Leste la diak tamba kazu korupsaun barak iha 2006; katak dados nebe uza ne’e dados governu anterior ninian ou iha liafuan seluk Joao Mariano Saldanha hakarak hateten governu AMP diak liu.
Parte husi esforsu atu simu osan husi MCC, parlamentu nasional prosesa lalais Komisaun Anti Korupsaun (KAK) nebe nudar inisiativa diak ida atu hatudu ba MCC katak Timor-Leste seriu duni atu kombate korupsaun. Parte husi kampaña atu hetan tulun husi governu Estadus Unidus, Primeiru Ministru Xanana Gusmao ba dala uluk halo suspensaun ba diretor Institutu Jestaun ba Ekipamentu no SAS tamba konsidera halo korupsaun, maski atuasaun ne rasik la liu prosesu formal tuir lei funsionamentu publiku nian. Primeiru Ministru brani atu foti desizaun deit ba nivel diretor nebe iha tendensia ba persegisaun politika, maibe laos politika atu kombate korupsaun ida nebe diak. Iha nebe deit korupsaun la haree ba rasa, idade, feto ka mane, boot ka kiik no klaru katak korupsaun la hatene partidu politiku.
Governu AMP han basa makas bainhira Transparency International, organizasaun nebe tinan-tinan monitora korupsaun mundial fo sai katak Timor Leste nia korupsaun sai at liu; husi ranking 123 (2006) ba 145 (2008). Governu atu responde relatoriu Transparency International oinsa? Publiku nia preokupasaun laos boatus deit, minimu relatoriu Transparency International hatudu tiha ona.
MCC atu fo tulun ba governu AMP? Klaru katak kondisaun atu hetan tulun husi MCC laos notas iha korupsaun deit, iha kondisaun 17 nebe tenki hatudu benefisiu signifikante hanesan Timor-Leste bele garante kapital suli livre iha Timor-Leste nebe signifika katak laiha politika protesaun ba interese nasional; presiza iha titulu rai nebe klaru atu fasilita kapital nebe suli mai Timor, partisipasaun feto iha edukasaun aumenta.
Timor-Leste, presiza duni osan husi MCC, bele haree husi esforsu governu Fretilin no AMP. Korupsaun nebe ohin loron, uluk ita lakohi sai nasaun koruptu hanesan Indonesia, performance Indonesia iha tinan 2008 diak liu fali Timor (pozisaun126); signifika katak uluk ita aprende atu labele repete eror nebe Indonesia komete, maibe, agora ita aprende tiha ona no lakohi husik. At liu tan, Indonesia nebe sai mestre ba korupsaun, ohin loron ita aprende no sai matenek liu fali Indonesia. Tamba ne’e, ita hetan gelar professor iha korupsaun.
Iha tempu Indonesia, ema barak nebe sai nudar funsionariu publiku ka PNS justifika hahalok korupsaun tamba dehan ne’e laos Timor nia osan; osan husi invazor Indonesia; balun halo korupsaun hodi ajuda rezistensia. Agora, korupsaun ne’ebe halo ita naok duni povu ne’e nia osan; osan husi fundu minarai. Iha parte ida Timor oan bele sai orgullu tamba maski nasaun foin harii Timor-Leste nia sistema fundu petroliferu en termus ba transparensia sai numeru 2 iha mundu. Kestaun boot mak oinsa sistema fundu petroliferu nebe iha kontrola husi Parlamentu Nasional, Governu, Bank and Payment Authority (BPA), Konsellu Konsultivu Fundu Petroliferu no labele hasai osan husi fundu petroliferu se la liu husi orsamentu jeral estadu bele aplika mos ba utilizasaun fundu petroliferu; bainhira iha kontrola liutiha orsamentu jeral estadu ne’e parlamentu nasional aprova.
Relatoriu Transparency Internasional nudar pankada boot ba governu AMP em termus politika rai laran, maibe en termus Internasional ita rasik moe tamba ida ne’e reflete katak ita rasik laiha komitmentu politiku atu kombate korupsaun. Relatoriu ne’e reflete katak buat ruma salan ho fiskalizasaun husi Parlamentu Nasional, Inspetor Jeral, PDHJ no liu-liu Prokurador Jeral nebe la forte atu kombate korupsaun. Lalais ka kleur, presiza iha duni vontade no komitmentu politika atu kombate duni korupsaun tamba korupsaun haterus povu tomak no kuandu daet ona, susar atu kura. Korupsaun la koñese rasa, idade, feto ka mane, iha relijiaun ka lae, uluk autonomia ka ukun an, sa tan korupsaun koñese partidu politiku.
Buat ida nebe ema la haluha bainhira Xanana Gusmao nudar presidenti CNRT iha kampaña ba eleisaun jeral iha 2007 hateten katak se mak naok 50 sent, sai! Liafuan hirak ne’e mak repete iha fatin nebe Presidenti CNRT vizita. Ohin loron naok 50 sent, sai, sai tiha ona topiku komik nian ka bahan lelucon.
Liutiha tinan 1 governu AMP nebe Xanana Gusmao xefia; korupsaun sai at liu. Ema barak hakilar atu kombate korupsaun, media lokal no internasional fo sai kazu korupsaun, maibe governu konsidera nudar parte husi kampaña partidu opozisaun, tamba ne’e governu taka tiha sira nia tilun ka rona maibe tama husi tilun sorin sai fali tilun sorin. Governu laiha sasukat oinsa atu kombate ba kazu korupsaun hirak ne’e. Se haree fila fali ba kotuk, diferensia entre governu Fretilin no AMP: uluk governu dezafia ema atu hatoo faktus korupsaun nian, agora iha faktus barak maibe konsidera la ejiste. Ida ne’e la signifika katak governu Fretilin laiha korupsaun.
Governu AMP foin konsidera iha korupsaun iha governu laran bainhira Millenium Challenge Coorporation (MCC) hakarak atu fo ajuda osan US $ 300 miloens ba governu bainhira Timor-Leste iha notas diak relasiona ho korupsaun. Maibe dala ida tan responsavel MCC iha governu DR. Joao Mariano Saldanha defende governu AMP katak notas Timor-Leste la diak tamba kazu korupsaun barak iha 2006; katak dados nebe uza ne’e dados governu anterior ninian ou iha liafuan seluk Joao Mariano Saldanha hakarak hateten governu AMP diak liu.
Parte husi esforsu atu simu osan husi MCC, parlamentu nasional prosesa lalais Komisaun Anti Korupsaun (KAK) nebe nudar inisiativa diak ida atu hatudu ba MCC katak Timor-Leste seriu duni atu kombate korupsaun. Parte husi kampaña atu hetan tulun husi governu Estadus Unidus, Primeiru Ministru Xanana Gusmao ba dala uluk halo suspensaun ba diretor Institutu Jestaun ba Ekipamentu no SAS tamba konsidera halo korupsaun, maski atuasaun ne rasik la liu prosesu formal tuir lei funsionamentu publiku nian. Primeiru Ministru brani atu foti desizaun deit ba nivel diretor nebe iha tendensia ba persegisaun politika, maibe laos politika atu kombate korupsaun ida nebe diak. Iha nebe deit korupsaun la haree ba rasa, idade, feto ka mane, boot ka kiik no klaru katak korupsaun la hatene partidu politiku.
Governu AMP han basa makas bainhira Transparency International, organizasaun nebe tinan-tinan monitora korupsaun mundial fo sai katak Timor Leste nia korupsaun sai at liu; husi ranking 123 (2006) ba 145 (2008). Governu atu responde relatoriu Transparency International oinsa? Publiku nia preokupasaun laos boatus deit, minimu relatoriu Transparency International hatudu tiha ona.
MCC atu fo tulun ba governu AMP? Klaru katak kondisaun atu hetan tulun husi MCC laos notas iha korupsaun deit, iha kondisaun 17 nebe tenki hatudu benefisiu signifikante hanesan Timor-Leste bele garante kapital suli livre iha Timor-Leste nebe signifika katak laiha politika protesaun ba interese nasional; presiza iha titulu rai nebe klaru atu fasilita kapital nebe suli mai Timor, partisipasaun feto iha edukasaun aumenta.
Timor-Leste, presiza duni osan husi MCC, bele haree husi esforsu governu Fretilin no AMP. Korupsaun nebe ohin loron, uluk ita lakohi sai nasaun koruptu hanesan Indonesia, performance Indonesia iha tinan 2008 diak liu fali Timor (pozisaun126); signifika katak uluk ita aprende atu labele repete eror nebe Indonesia komete, maibe, agora ita aprende tiha ona no lakohi husik. At liu tan, Indonesia nebe sai mestre ba korupsaun, ohin loron ita aprende no sai matenek liu fali Indonesia. Tamba ne’e, ita hetan gelar professor iha korupsaun.
Iha tempu Indonesia, ema barak nebe sai nudar funsionariu publiku ka PNS justifika hahalok korupsaun tamba dehan ne’e laos Timor nia osan; osan husi invazor Indonesia; balun halo korupsaun hodi ajuda rezistensia. Agora, korupsaun ne’ebe halo ita naok duni povu ne’e nia osan; osan husi fundu minarai. Iha parte ida Timor oan bele sai orgullu tamba maski nasaun foin harii Timor-Leste nia sistema fundu petroliferu en termus ba transparensia sai numeru 2 iha mundu. Kestaun boot mak oinsa sistema fundu petroliferu nebe iha kontrola husi Parlamentu Nasional, Governu, Bank and Payment Authority (BPA), Konsellu Konsultivu Fundu Petroliferu no labele hasai osan husi fundu petroliferu se la liu husi orsamentu jeral estadu bele aplika mos ba utilizasaun fundu petroliferu; bainhira iha kontrola liutiha orsamentu jeral estadu ne’e parlamentu nasional aprova.
Relatoriu Transparency Internasional nudar pankada boot ba governu AMP em termus politika rai laran, maibe en termus Internasional ita rasik moe tamba ida ne’e reflete katak ita rasik laiha komitmentu politiku atu kombate korupsaun. Relatoriu ne’e reflete katak buat ruma salan ho fiskalizasaun husi Parlamentu Nasional, Inspetor Jeral, PDHJ no liu-liu Prokurador Jeral nebe la forte atu kombate korupsaun. Lalais ka kleur, presiza iha duni vontade no komitmentu politika atu kombate duni korupsaun tamba korupsaun haterus povu tomak no kuandu daet ona, susar atu kura. Korupsaun la koñese rasa, idade, feto ka mane, iha relijiaun ka lae, uluk autonomia ka ukun an, sa tan korupsaun koñese partidu politiku.
22 September 2008
Kla'ak Semanal Edisaun 31 (22 Setembru 2008)
Haliri
Dili
Iha nebee de’it, ema ki’ik no ki’ak sira sempre sai ema boot no riku sira nia “na’an bokur” politik. Iha krizi politik, atu boot ka ki’ik, nia laran, ema kbiit laek sira nia destinu mak sai “kaidane (petisku, edit.)” ba politik sira nebee hamrook ba poder.
Ema boot no riku na’in hira mak hetan sorti-aat durante krize politik-militar 2006? Karik sira hetan sorti-aat iha “lalehan”, tanba sira barak mak iha liras atu semo. La’os semo aas, maibe semo lakon. Lalehan ida be iha lian Indonesia dehan “udara” ne’e. La’os lalehan nebee na’i padre no na’i katekista sira temi bebeik ne’e.
Ko’alia kona ba destinu ema ki’ik no ki’ak sira la’os fasil hanesan avo-feto sira uluk ti’i-kabas atu soru tais. Ema kbiit laek sira ne’e dala barak homan sira nia moris ho aten barani atu simu terus nebee todan liu no pasiensia atu hatutan moris ne’e to’o rohan nebee sira rasik lakon kbiit atu hatutan.
Karik la iha ema ruma sadik no buat ruma atu sai sasidik ba politika governu AMP nian, la kle’ur tan, ita hotu, liu-liu ita sira nebee moris no buka moris iha sidade Dili, sei fo sasin ba oin sa ema ukun-na’in sira buka atu hases ita nia maluk negosiante nebee konyesidu ho “roda 3” husi sidade laran.
Sira nia resan simples: maluk negosiante roda 3 halo sidade Dili nia furak lakon. Tan ne’e, ba ukun-na’in AMP, dalam atu lori hikas sidade Dili nia furak mai mak duni sai negosiante roda 3 husi liuron-ibun sidade Dili.
Ita la hatene los, hanoin sa ida mak mosu iha ukun-na’in sira nia kakutak bainhira hanoin atu hafurak sidade Dili. Karik sira hakarak halo Dili sai hanesan Singapura. Tan ne’e mak ita haree dadaun konstruksaun edifisiu andar 10 iha Acait (eis-Helo Mister, edit.) la’o maka’as los. Ita mos haree iha jardim Kolmera, kaleng taka haleu tiha ona. Tuir buat nebee hakerek iha plaka katak atu harii Parque Mini ka “Taman Mini.”
Ita husu boot, maski ho fiar nebe mukit tebes, katak maluk negosiante roda 3 sira sei hetan espasu iha fatin 2 ne’e. Karik ida ne’e akontese, ita barak sei konsidera buat ne’e nudar milagre.
Baibain ka normalmente, atu supermarket ka minimarket, la’os fatin nebee apropiadu ba negosiante roda 3. Mos sei susar atu sai fatin ba fa’an sasan nebe produtu local. Nune’e mos ho Parque Mini. Parke Mini sei sai fatin halimar ba ema boot no riku sira nia familia, la’os negosiante roda 3 nia familia nebe la iha meius naton atu hetan asesu ba fatin sira ne’e.
Hodi bainhira mak politiku-na’in sira halo sala hasoru ema ki’ik? Istoria la dun hakerek. Karik hakerek, ita barak la dun sani. Politiku-na’in sira so halo sala hasoru sira nia rival. Sala nebee sira halo mak bainhira lakon poder. Tan halo sala hasoru de’it sira nia rival politik, sira nunka husu deskulpa, sa tan rekoynese sira nia sala.
Bainhira ita barak nonok no haree tuir de’it sa ida mak ita nia ukun-na’in sira halo hasoru ema ki’ik no ki’ak sira, ita hotu tenke prepara-an atu simu realidade loron ida. Realidade nebe sei lori ita atu haree sidade Dili, nudar “cidade dos nobres.” La’os “cidade dos pobres.”
Se ida ne’e mak objektivu husi politika governu AMP atu hasai negosiante roda 3 husi liuron sidade Dili, entaun Dili hahu tama iha prosesu nebe sidade barak iha mundu enfrenta: gentilizasaun (gentilisation, edit.). Prosesu atu transforma sidade sai fatin ba ema riku no ema boot nian de’it.
Husu boot buat ne’e la los. Se los duni, la sala ida ita bolu politiku sira ne’e butar-ten.
Iha nebee de’it, ema ki’ik no ki’ak sira sempre sai ema boot no riku sira nia “na’an bokur” politik. Iha krizi politik, atu boot ka ki’ik, nia laran, ema kbiit laek sira nia destinu mak sai “kaidane (petisku, edit.)” ba politik sira nebee hamrook ba poder.
Ema boot no riku na’in hira mak hetan sorti-aat durante krize politik-militar 2006? Karik sira hetan sorti-aat iha “lalehan”, tanba sira barak mak iha liras atu semo. La’os semo aas, maibe semo lakon. Lalehan ida be iha lian Indonesia dehan “udara” ne’e. La’os lalehan nebee na’i padre no na’i katekista sira temi bebeik ne’e.
Ko’alia kona ba destinu ema ki’ik no ki’ak sira la’os fasil hanesan avo-feto sira uluk ti’i-kabas atu soru tais. Ema kbiit laek sira ne’e dala barak homan sira nia moris ho aten barani atu simu terus nebee todan liu no pasiensia atu hatutan moris ne’e to’o rohan nebee sira rasik lakon kbiit atu hatutan.
Karik la iha ema ruma sadik no buat ruma atu sai sasidik ba politika governu AMP nian, la kle’ur tan, ita hotu, liu-liu ita sira nebee moris no buka moris iha sidade Dili, sei fo sasin ba oin sa ema ukun-na’in sira buka atu hases ita nia maluk negosiante nebee konyesidu ho “roda 3” husi sidade laran.
Sira nia resan simples: maluk negosiante roda 3 halo sidade Dili nia furak lakon. Tan ne’e, ba ukun-na’in AMP, dalam atu lori hikas sidade Dili nia furak mai mak duni sai negosiante roda 3 husi liuron-ibun sidade Dili.
Ita la hatene los, hanoin sa ida mak mosu iha ukun-na’in sira nia kakutak bainhira hanoin atu hafurak sidade Dili. Karik sira hakarak halo Dili sai hanesan Singapura. Tan ne’e mak ita haree dadaun konstruksaun edifisiu andar 10 iha Acait (eis-Helo Mister, edit.) la’o maka’as los. Ita mos haree iha jardim Kolmera, kaleng taka haleu tiha ona. Tuir buat nebee hakerek iha plaka katak atu harii Parque Mini ka “Taman Mini.”
Ita husu boot, maski ho fiar nebe mukit tebes, katak maluk negosiante roda 3 sira sei hetan espasu iha fatin 2 ne’e. Karik ida ne’e akontese, ita barak sei konsidera buat ne’e nudar milagre.
Baibain ka normalmente, atu supermarket ka minimarket, la’os fatin nebee apropiadu ba negosiante roda 3. Mos sei susar atu sai fatin ba fa’an sasan nebe produtu local. Nune’e mos ho Parque Mini. Parke Mini sei sai fatin halimar ba ema boot no riku sira nia familia, la’os negosiante roda 3 nia familia nebe la iha meius naton atu hetan asesu ba fatin sira ne’e.
Hodi bainhira mak politiku-na’in sira halo sala hasoru ema ki’ik? Istoria la dun hakerek. Karik hakerek, ita barak la dun sani. Politiku-na’in sira so halo sala hasoru sira nia rival. Sala nebee sira halo mak bainhira lakon poder. Tan halo sala hasoru de’it sira nia rival politik, sira nunka husu deskulpa, sa tan rekoynese sira nia sala.
Bainhira ita barak nonok no haree tuir de’it sa ida mak ita nia ukun-na’in sira halo hasoru ema ki’ik no ki’ak sira, ita hotu tenke prepara-an atu simu realidade loron ida. Realidade nebe sei lori ita atu haree sidade Dili, nudar “cidade dos nobres.” La’os “cidade dos pobres.”
Se ida ne’e mak objektivu husi politika governu AMP atu hasai negosiante roda 3 husi liuron sidade Dili, entaun Dili hahu tama iha prosesu nebe sidade barak iha mundu enfrenta: gentilizasaun (gentilisation, edit.). Prosesu atu transforma sidade sai fatin ba ema riku no ema boot nian de’it.
Husu boot buat ne’e la los. Se los duni, la sala ida ita bolu politiku sira ne’e butar-ten.
11 September 2008
Kla'ak Semanal Edisaun 30 (11 Setembru 2008)
HALIRI
Politika Feto Elite
Feto hakat badak, mane hakat luan nudar stereotipe mayoria sosiedade Timor fiar no kontinua reproduz iha rai doben ida neé. Too ohin loron, la haree husi nivel edukasaun, ema boot ka kiik, feto ka mane sei kontinua fiar katak feto nia knaar mak servisu domestika. OPMT nudar movimentu feto ba dala uluk nebe luta ba emansipasaun feto katak, feto ho mane hamrik hanesan iha prosesu dezenvolvimentu nia laran.
OPMT mosu ho projetu politiku ida katak libertasaun lolos sei la lao bainhira laiha libertasaun feto. Tamba neé, OPMT halao atividade hahu kedas husi nivel suku hodi halao creche, saude, alfabetizasaun, koperativa, juventude no seluk-seluk. Pratika OPMT ne hatudu duni feto ho mane lao hanesan iha programa dezenvolvimentu hirak ne’e. Ema sira nebe iha matenek ba suku-suku atu fahe sira matenek no iha tempu hanesan aprende mos husi komunidade sira. OPMT hatudu pratika laos teoria. Pratika mak kriteria ba verdade.
Baze de apoiu nebe naksobu, harahun mos movimentu feto. Rezistensia husi 1980-1999 frente klandestina sai nudar subordinadu ba frente armada ho sistema komandoismu. Pozisaun feto sai subordinadu fali iha frente klandestina. Movimentu feto sai importante deit ba preparasaun lojistika no mensajeiru deit. Uituan liu mak iha vida politika nia laran.
Derepenti liutiha Referendum, UNTAET tama mai ho konseitu Jeneru. Ema barak ohin loron koalia Jeneru laos ona emansipasaun hanesan OPMT. Konseitu nebe tolan tomak-tomak deit laho kestiona konaba sistema esplorasaun. Movimentu feto lakon orientasaun desde baze de apoiu rahun no laiha debate konaba orientasaun feto Timor. Tamba neé fasil atu tolan tomak konseitu jeneru nebe orienta liu ba liberalismu, no la koko atu kria espasu ba konseitu jeneru sira seluk.
Movimentu feto nebe moris liutiha ukun an koptadu ho konseitu jeneru liberal nebe mai hamutuk ho UNTAET, Banku Mundial, UNFPA, UNIFEM, UNICEF, AUSAID, USAID no organizasaun internasional sira seluk. Organizasaun feto hotu-hotu inklui OPMT koptadu tiha ona ho liberal gender. Organizasaun hirak neé la kestiona ona sistema esploitasaun maibe oinsa feto Timor bele sai advogadu, polisia, militar, ministra, deputada no haluha tiha realidade katak mayoria populasaun Timor moris husi Agrikultura. Organizasaun hirak neé, inklui mos sekretariadu estadu problema feto bele rezolve liu husi treinamentu, seminariu no kongresu. Tinan-tinan atividade feto la ses husi treinamentu, seminariu, 16 days campaign no seluk-seluk tan, haluha tiha katak mudansa mentalidade mosu husi pratika hamutuk ho komunidade.
Realidade, movimentu feto ohin loron la eziste organizasaun massa feto. Dehan iha OPMT no OMT maibe organizasaun hirak neé naran deit. Ida neébe ativu agora mak ONG nebe iha impaktu kiik, no konsentra sira nia atividae iha Dili. Tempu nebe lao ho asesu nebe iha, hanesan mos ONG sira seluk, ema nebe servisu iha ONG mak sai matenek tan no bele moris diak, maibe ema hirak nebe sira reprezenta kontinua moris hanesan ka sai at liu.
Iha loron 10-12 Setembru, Rede Feto nudar mahon ba organizasaun feto sira halo kongresu feto ba dala tolu. Governu AMP fo prioridade ba jeneru hodi hasae funsaun promosaun igualidade husi asesora ba sekretariadu. Ho mudansa neé, movimentu feto sei sai forte liu? Karik lae, abertura kongresu feto hatudu katak elite feto sira laiha unidade. Relasaun nebe harii bazeia ba emosaun, laos ba prinsipiu nebe hanesan. Oinsa kongresu feto bele susesu bainhira eksklui komponente importante ida hanesan sekretariadu estadu ba promosaun igualidade. Se mak sei implementa rekomendasaun hirak neé, se karik entidade neé la involve? Ka Sinal husi Rede Feto hodi troka Sekretariadu Estadu ba Promosaun Igualidade.
Movimentu hotu-hotu nebe laiha kontrola husi massa iha tendensia sai elite. Bainhira iha tendensia sae elite nia programa mos atu hodi feto sira seluk sai elite mos.
Tendensia NGO feto mak determina sira nia programa bazeia ba sira nia hakarak maibe dala barak laos nesesidade feto sira iha rural. Komemorasaun loron mundial 8 de Marsu tinan neé iha jinasio hatudu dominasaun festeja feto elite nian. Movimentu hanesan mak feto sira hakarak?
Kongresu feto liutiha ukun an halao ba dala tolu, iha mudansa boot ba feto nia moris? Kongresu dala rua uluk nebe halao laiha implementasaun ida nebe klaru. Hein katak ho kongresu feto ba dala tolu neé bele fo mudansa no bele hametin liu tan unidade feto atu luta ba igualidade feto ho mane. Se lae, kongresu sai tiha buat rutinidade ida no lakon tiha esensia. Triste liu tan mak kongresu nudar projetu ida atu gasta osan deit atu bele halo relatoriu ba doador no la fo importansia ba rezultadu.
Se kontinua hanesan neé, movimentu feto sai tiha movimentu kalendariu ida katak, movimentu feto iha bainhira iha loron-loron importante deit hanesan 8 de Marsu, 16 days campaign, kongresu feto no loron sira seluk; movimentu la moris iha vida feto nia loron-loron.
04 September 2008
Kla'ak Semanal Edisaun 29 (4 Setembru 2008)
HALIRI
Timor-Leste: Soberanu ka Zombariadu?
Aspektu nebe importante hodi hatudu katak nasaun ida ukun-an ona mak soberania territorial. Katak, nasaun ne’e iha espasu territorial nebe ladikmalu (berbatasan, edit.) ho rai ka nasaun seluk nia territotiu. Baibain, espasu territorial ne’e kompostu husi buat 3: terrestrial (darat, edit.), maritima (laut, edit.) no aeria (udara, edit.).
Soberania territorial ne’e la’os hatudu de’it liu husi prosesu demarkasaun no proklamasaun, maibe tenke hatudu mos liu husi kapasidade politika atu satan no kontrola espasu sira ne’e. Timor-Leste, nudar nasaun ki’ik nebe foin hetan poder politika nudar nasaun soberana iha 2002 husi ONU, hafoin funu durante tinan 24 nia laran hasoru military Indonesia, hetan mos direito internasional ba soberania territorial ne’e. Nudar ita hotu hatene katak, Timor-Leste nia espasu territorial ne’e ladik malu ho nasaun boot 2, Indonesia ho Australia.
Prosesu negosiasaun ho nasaun boot 2 ne’e atu halo demarkasaun ba Timor-Leste nia baliza territorial mos la’o ona. Ho Indonesia, tuir data husi Ministerio dos Negocios Estrangeiros katak prosesu demarkasaun alkansa ona 95%. Infelizmente, ho Australia mak Timor-Leste tenke hein tinan 50 ka 60 tan mak bele iha konkluzaun kona baliza maritima. Ida ne’e, tanba involve Australia nia ambisaun atu hadau povu Timor-Leste nia riku soin nebe iha tasi-kidun. Tasi nebe haladik Timor-Leste ho Australia.
Bainhira ko’alia kona ba kapasidade politika atu satan ita nia territoriu, la signifika katak ita atu taka odan-matan ba movimentasaun transporte terrestrial, maritima no aeria mai ita nia rain. Kapasidade politika ne’e implika mekanismu politika sa ida mak ita adopta atu kontrola movimentasaun transporte sira ne’e tama mai no sai husi ita nia territoriu.
Tanba ne’e, ema ida la kontra inisiativa estadu Timor-Leste nian atu sosa ro-ahi hodi hametin vijilansia ba ita nia tasi ho objektivu atu prevene ema husi rai seluk mai na’ok ita nia rekursu naturais sira nebe iha tasi-laran hanesan ikan, mina no gas natural sira. Ita mos sei fo apoiu nafatin ba estadu Timor-Leste atu labele sakrifika ita nia soberania iha prosesu negosiasaun ho Australia atu halo esplorasaun ba rekursus mina no gas nebe butuk-an iha ita nia tasi-kidun.
Buat nebe dala barak halo ita preokupa tebes mak politika governu nian nebe la klaru kona ba oin sa hamosu mekanismu legal hodi kontrola movimentu no sirkulasaun ro-ahi no aviaun estranjeiru sira nebe tama-sai ita nia rain. To’o agora ita rasik la hatene aviaun no ro-ahi funu nasaun seluk nebe tama mai ka sirkula liu husi territóriu Timor-Leste ne’e hetan konyesimentu ka lae husi ita nia estado.
Ezemplu ida nebe ita mos bele kestiona mak foin lalais ne’e, ro-ahi estranjeiru ida tama iha ita nia Porto, Dili, la ho dokumentus legal. Tuir lei, atu ema ka transporte nebe tama ita nia territoriu la ho dokumentu, ita konsidera illegal. Ita nia polísia fronteira kaer ema Indonesia barak ona, tanba tama Timor-Leste la ho dokumentu legal ida. Ita sempre konsidera ema sira ne’e nudar ema illegal.
Bazeia ba fakta ne’e, ita mos tenke konsidera katak, prezensa ro-ahi Danai 4 nebe mai husi Bangkok, Tailandia no tama Porto Dili iha 14 Agostu 2008 nudar ro-ahi illegal.
Prezensa ro-ahi Danai 4 ne’e illegal, tuir lei internasional, tanba la iha lesensa (port clearence, edit.) atu tama tasi Timor-Leste nian. Sa tan atu para iha Porto Dili.
Ita labele aseita razaun politika katak, desizaun Primeiro Ministro, Xanana Gusmao ka Ministro nebe kaer pasta kona ba transporte nian, sai hanesan “port clearence” ka “dokumentu legal” atu permiti ro-ahi Danai 4 tama no para iha Porto Dili. Ita mos labele aseita argumentu katak, ro-ahi no aviaun estranjeiru ida bele tama sai arbiru iha territoriu Timor-Leste tan lori tulun ba povu Timor-Leste.
Danai 4 tama mai Timor-Leste tan lori mina mai Timor. Infelizmente mina nebe roahi Danai 4 lori ne’e la’os atu fahe ba povu Timor-Leste.
Se la’os atu fahe ba povu Timor-Leste, ba se los? Ba kompanhia sira ka? Se nia kompanhia? Primeiro Ministro nia kompanhia ka? Tan ne’e mak Primeiro Ministro tenke involve iha negosiasaun atu bele hatun mina?
Ita la hatene. Husu boot, ita la hatene ne’e tanba ema ruma seidauk fo hatene ita ka ita mak seidauk iha biban atu buka hatene. Se nune’e, ita iha direiro atu hetan informasaun nebe klaru husi governu AMP.
Perigozu liu bainhira, ita la hatene ne’e tanba ita hatene hela, maibe halo finji la hatene. Ita tenke matan moris, tanba povu Timor terus la’os ema halo finji atu haterus.
Ikus liu ita husu ba ita nia an: Ita ne’e nasaun soberanu ka lae? Keta nasaun “zombariado” karik?
Timor-Leste: Soberanu ka Zombariadu?
Aspektu nebe importante hodi hatudu katak nasaun ida ukun-an ona mak soberania territorial. Katak, nasaun ne’e iha espasu territorial nebe ladikmalu (berbatasan, edit.) ho rai ka nasaun seluk nia territotiu. Baibain, espasu territorial ne’e kompostu husi buat 3: terrestrial (darat, edit.), maritima (laut, edit.) no aeria (udara, edit.).
Soberania territorial ne’e la’os hatudu de’it liu husi prosesu demarkasaun no proklamasaun, maibe tenke hatudu mos liu husi kapasidade politika atu satan no kontrola espasu sira ne’e. Timor-Leste, nudar nasaun ki’ik nebe foin hetan poder politika nudar nasaun soberana iha 2002 husi ONU, hafoin funu durante tinan 24 nia laran hasoru military Indonesia, hetan mos direito internasional ba soberania territorial ne’e. Nudar ita hotu hatene katak, Timor-Leste nia espasu territorial ne’e ladik malu ho nasaun boot 2, Indonesia ho Australia.
Prosesu negosiasaun ho nasaun boot 2 ne’e atu halo demarkasaun ba Timor-Leste nia baliza territorial mos la’o ona. Ho Indonesia, tuir data husi Ministerio dos Negocios Estrangeiros katak prosesu demarkasaun alkansa ona 95%. Infelizmente, ho Australia mak Timor-Leste tenke hein tinan 50 ka 60 tan mak bele iha konkluzaun kona baliza maritima. Ida ne’e, tanba involve Australia nia ambisaun atu hadau povu Timor-Leste nia riku soin nebe iha tasi-kidun. Tasi nebe haladik Timor-Leste ho Australia.
Bainhira ko’alia kona ba kapasidade politika atu satan ita nia territoriu, la signifika katak ita atu taka odan-matan ba movimentasaun transporte terrestrial, maritima no aeria mai ita nia rain. Kapasidade politika ne’e implika mekanismu politika sa ida mak ita adopta atu kontrola movimentasaun transporte sira ne’e tama mai no sai husi ita nia territoriu.
Tanba ne’e, ema ida la kontra inisiativa estadu Timor-Leste nian atu sosa ro-ahi hodi hametin vijilansia ba ita nia tasi ho objektivu atu prevene ema husi rai seluk mai na’ok ita nia rekursu naturais sira nebe iha tasi-laran hanesan ikan, mina no gas natural sira. Ita mos sei fo apoiu nafatin ba estadu Timor-Leste atu labele sakrifika ita nia soberania iha prosesu negosiasaun ho Australia atu halo esplorasaun ba rekursus mina no gas nebe butuk-an iha ita nia tasi-kidun.
Buat nebe dala barak halo ita preokupa tebes mak politika governu nian nebe la klaru kona ba oin sa hamosu mekanismu legal hodi kontrola movimentu no sirkulasaun ro-ahi no aviaun estranjeiru sira nebe tama-sai ita nia rain. To’o agora ita rasik la hatene aviaun no ro-ahi funu nasaun seluk nebe tama mai ka sirkula liu husi territóriu Timor-Leste ne’e hetan konyesimentu ka lae husi ita nia estado.
Ezemplu ida nebe ita mos bele kestiona mak foin lalais ne’e, ro-ahi estranjeiru ida tama iha ita nia Porto, Dili, la ho dokumentus legal. Tuir lei, atu ema ka transporte nebe tama ita nia territoriu la ho dokumentu, ita konsidera illegal. Ita nia polísia fronteira kaer ema Indonesia barak ona, tanba tama Timor-Leste la ho dokumentu legal ida. Ita sempre konsidera ema sira ne’e nudar ema illegal.
Bazeia ba fakta ne’e, ita mos tenke konsidera katak, prezensa ro-ahi Danai 4 nebe mai husi Bangkok, Tailandia no tama Porto Dili iha 14 Agostu 2008 nudar ro-ahi illegal.
Prezensa ro-ahi Danai 4 ne’e illegal, tuir lei internasional, tanba la iha lesensa (port clearence, edit.) atu tama tasi Timor-Leste nian. Sa tan atu para iha Porto Dili.
Ita labele aseita razaun politika katak, desizaun Primeiro Ministro, Xanana Gusmao ka Ministro nebe kaer pasta kona ba transporte nian, sai hanesan “port clearence” ka “dokumentu legal” atu permiti ro-ahi Danai 4 tama no para iha Porto Dili. Ita mos labele aseita argumentu katak, ro-ahi no aviaun estranjeiru ida bele tama sai arbiru iha territoriu Timor-Leste tan lori tulun ba povu Timor-Leste.
Danai 4 tama mai Timor-Leste tan lori mina mai Timor. Infelizmente mina nebe roahi Danai 4 lori ne’e la’os atu fahe ba povu Timor-Leste.
Se la’os atu fahe ba povu Timor-Leste, ba se los? Ba kompanhia sira ka? Se nia kompanhia? Primeiro Ministro nia kompanhia ka? Tan ne’e mak Primeiro Ministro tenke involve iha negosiasaun atu bele hatun mina?
Ita la hatene. Husu boot, ita la hatene ne’e tanba ema ruma seidauk fo hatene ita ka ita mak seidauk iha biban atu buka hatene. Se nune’e, ita iha direiro atu hetan informasaun nebe klaru husi governu AMP.
Perigozu liu bainhira, ita la hatene ne’e tanba ita hatene hela, maibe halo finji la hatene. Ita tenke matan moris, tanba povu Timor terus la’os ema halo finji atu haterus.
Ikus liu ita husu ba ita nia an: Ita ne’e nasaun soberanu ka lae? Keta nasaun “zombariado” karik?
27 August 2008
Kla'ak Semanal Edisaun 28 (27 Agostu 2008)
Haliri
Politika Salva-an
Esplikasaun Prezidente Ramos Horta nian, hafoin fila husi rai li’ur, kona ba prosesu promulgasaun Orsamentu Rektifikativu, halo ema barak, liu-liu politiku sira loke ibun. Ba sira nebe iha pozisaun ukun bele haksolok basa liman. Ba sira nebe iha pozisaun opozisaun, esplikasaun Prezidente da Republika nian ne’e, halu sira basa hirus-matan.
Ema barak hare Prezidente Horta liu husi media sira rekoynese katak molok atu ba tasi-balun, nia asina kedas Orsamentu Rektifikativu nudár sinal politika katak Orsamentu Rektifikativu ne’e hetan aprovasaun husi xefe estado.
Desizaun Prezidente nian atu promulga ka la promulga Orsamentu Rektifikativu ka legislasaun seluk, ne’e direitu prerogativu prezidente nian. Direitu nebe konstituisaun haraik ba xefe estado.
Kestaun nebe mak halo prosesu promulgasaun Orsamentu Rektifikativu ne’e sai polemik mak deklarasaun Prezidente Horta nian liu husi televizaun governu nian, TVTL, katak nia sei la promulga Orsamentu Rektifikativu ne’e bainhira Tribunal Rekursu seidauk fo nia avaliasaun konstitusionalidade.
Oras ne’e ita hotu hatene katak, deklarasaun Prezidente Horta nian hafoin fila husi tasi-balu kontradiz ho mensajem prezidente nian iha TVTL molok nia atu ba tasibalun.
Hahalok ka liafuan nebe “kontradiz”, signifika katak hahalok ho liafuan ne’e la tuir ka kontrariu fali ho sa ida mak ita ko’alia ka ita halo uluk. Iha TVTL, prezidente Horta deklara katak sei la promulga molok Tribunal Rekursu fo avaliasaun, maibe realidade nia asina tiha ona.
Pergunta husi publiku mak ne’e: tan sa Prezidente Horta tenke halo deklarasaun politika nebe tuir mai nia rasik sei la halo tuir, iha TVTL? Tan atu buka naran ka tan ta’uk? Maibe tan Prezidente Republika ne’e Dr. Ramos Horta, razaun rua ne’e la iha fatin no baze. Mundo tomak hatene se mak Ramos Horta. Ema tomak mos hatene katak nia foin rekupera husi atentadu 11 Fevereiru 2008.
Maibe, iha politika, prosesu buka oin no buka salva-an nunka para ho popularidade nebe ema ida iha no hetan iha espasu no tempu nebe determinadu. Katak, bainhira ema ida sei iha interese politiku kona ba buat ida ka buat ruma, esforsu atu buka-oin no buka popularidade politika sei kontinua. Meio politika komun nebe ulun boot sira uza atu buka oin hodi hametin sira nia popularidade mak hamosu “kontradisaun” iha situasaun nebe la kontraditoriu no halo konfuzaun ba buat nebe la konfuzu.
Politika nebe Prezidente Horta halo hale’o prosesu promulgasaun Orsamentu Rektifikativu foin dadaun ne’e, politika atu salva-an, maski relasiona ho Orsamentu nebe ema barak konsidera atu salva povu. Maski politika ne’e la edukativu, maibe tan iha politika laran, politika ne’e aseitavel. Baibain ema dehan “politika aseita polítika hotu-hotu.”
Politika Prezidente Horta nian la eduka ema ida tuir hanoin nebe pozitivu. Ho polítika ne’e, Prezidente Horta salva de’it nia an husi forsa politika boot 2 nebe influensia politika Timor nian. Forsa politika 2 ne’e mak Xanana ho Fretilin. Iha politika nebe Prezidente Horta halo kona ba prosesu promulgasaun Orsamentu Rektifikativu, Horta hatudu momos katak nia seidauk iha “aten-barani” politika atu hola desizaun nebe kontra vontade politika Xanana nian.
Tan ne’e, dala ruma Prezidente Horta propozitadamente (dengan sengaja, edit.) kria duni drama politika ne’e ho sentido dikotomu (dikotomis, edit.). Ida, publikamente liu husi TVTL nia hakarak hatudu ba publik katak nia iha aten barani atu kestiona governu AMP (Xanana) nia programa. Buat nebe politikamente fo laran ksolok ba politiku opozisaun sira. Parte seluk, iha tempu la hanesan, pessoalmente no la liu husi TVTL, nia expresa nia kbiit laek atu kontra Xanana, buat nebe halo opozisaun sira mos laran la dun hakmatek.
Atu los ka sala drama politika sira nebe ulun boot sira halo ona no sei halo tan, edukasaun politika nebe ita hetan husi politika ulun boot sira mak ne’e: Iha politika, karisma ho popularidade bele reduz ema ida nia pekadu politika. Karisma ho popularidade fo mos kompetensia ba ema atu politikamente no propozitadamente (dengan sengaja, edit.) halo sala. Iha politika, pozisaun aas mos bele reduz ita nia sala. Tan ne’e, la sala ema barak nunka kolen atu buka sai boot.
Ema ida la bandu ulun boot sira atu halo politika hodi salva sira nia an ka salva sira nia relasaun di’ak. Maibe, ita mos hakarak insiste ba sira atu hanorin povu ne’e atu oin sa liberta sira nia an husi obskurantismu, liu-liu liberta povu husi ta’uk. Tan povu aten barani sei la hamoris ema ta’uk ten ka tanis ten.
Politika Salva-an
Esplikasaun Prezidente Ramos Horta nian, hafoin fila husi rai li’ur, kona ba prosesu promulgasaun Orsamentu Rektifikativu, halo ema barak, liu-liu politiku sira loke ibun. Ba sira nebe iha pozisaun ukun bele haksolok basa liman. Ba sira nebe iha pozisaun opozisaun, esplikasaun Prezidente da Republika nian ne’e, halu sira basa hirus-matan.
Ema barak hare Prezidente Horta liu husi media sira rekoynese katak molok atu ba tasi-balun, nia asina kedas Orsamentu Rektifikativu nudár sinal politika katak Orsamentu Rektifikativu ne’e hetan aprovasaun husi xefe estado.
Desizaun Prezidente nian atu promulga ka la promulga Orsamentu Rektifikativu ka legislasaun seluk, ne’e direitu prerogativu prezidente nian. Direitu nebe konstituisaun haraik ba xefe estado.
Kestaun nebe mak halo prosesu promulgasaun Orsamentu Rektifikativu ne’e sai polemik mak deklarasaun Prezidente Horta nian liu husi televizaun governu nian, TVTL, katak nia sei la promulga Orsamentu Rektifikativu ne’e bainhira Tribunal Rekursu seidauk fo nia avaliasaun konstitusionalidade.
Oras ne’e ita hotu hatene katak, deklarasaun Prezidente Horta nian hafoin fila husi tasi-balu kontradiz ho mensajem prezidente nian iha TVTL molok nia atu ba tasibalun.
Hahalok ka liafuan nebe “kontradiz”, signifika katak hahalok ho liafuan ne’e la tuir ka kontrariu fali ho sa ida mak ita ko’alia ka ita halo uluk. Iha TVTL, prezidente Horta deklara katak sei la promulga molok Tribunal Rekursu fo avaliasaun, maibe realidade nia asina tiha ona.
Pergunta husi publiku mak ne’e: tan sa Prezidente Horta tenke halo deklarasaun politika nebe tuir mai nia rasik sei la halo tuir, iha TVTL? Tan atu buka naran ka tan ta’uk? Maibe tan Prezidente Republika ne’e Dr. Ramos Horta, razaun rua ne’e la iha fatin no baze. Mundo tomak hatene se mak Ramos Horta. Ema tomak mos hatene katak nia foin rekupera husi atentadu 11 Fevereiru 2008.
Maibe, iha politika, prosesu buka oin no buka salva-an nunka para ho popularidade nebe ema ida iha no hetan iha espasu no tempu nebe determinadu. Katak, bainhira ema ida sei iha interese politiku kona ba buat ida ka buat ruma, esforsu atu buka-oin no buka popularidade politika sei kontinua. Meio politika komun nebe ulun boot sira uza atu buka oin hodi hametin sira nia popularidade mak hamosu “kontradisaun” iha situasaun nebe la kontraditoriu no halo konfuzaun ba buat nebe la konfuzu.
Politika nebe Prezidente Horta halo hale’o prosesu promulgasaun Orsamentu Rektifikativu foin dadaun ne’e, politika atu salva-an, maski relasiona ho Orsamentu nebe ema barak konsidera atu salva povu. Maski politika ne’e la edukativu, maibe tan iha politika laran, politika ne’e aseitavel. Baibain ema dehan “politika aseita polítika hotu-hotu.”
Politika Prezidente Horta nian la eduka ema ida tuir hanoin nebe pozitivu. Ho polítika ne’e, Prezidente Horta salva de’it nia an husi forsa politika boot 2 nebe influensia politika Timor nian. Forsa politika 2 ne’e mak Xanana ho Fretilin. Iha politika nebe Prezidente Horta halo kona ba prosesu promulgasaun Orsamentu Rektifikativu, Horta hatudu momos katak nia seidauk iha “aten-barani” politika atu hola desizaun nebe kontra vontade politika Xanana nian.
Tan ne’e, dala ruma Prezidente Horta propozitadamente (dengan sengaja, edit.) kria duni drama politika ne’e ho sentido dikotomu (dikotomis, edit.). Ida, publikamente liu husi TVTL nia hakarak hatudu ba publik katak nia iha aten barani atu kestiona governu AMP (Xanana) nia programa. Buat nebe politikamente fo laran ksolok ba politiku opozisaun sira. Parte seluk, iha tempu la hanesan, pessoalmente no la liu husi TVTL, nia expresa nia kbiit laek atu kontra Xanana, buat nebe halo opozisaun sira mos laran la dun hakmatek.
Atu los ka sala drama politika sira nebe ulun boot sira halo ona no sei halo tan, edukasaun politika nebe ita hetan husi politika ulun boot sira mak ne’e: Iha politika, karisma ho popularidade bele reduz ema ida nia pekadu politika. Karisma ho popularidade fo mos kompetensia ba ema atu politikamente no propozitadamente (dengan sengaja, edit.) halo sala. Iha politika, pozisaun aas mos bele reduz ita nia sala. Tan ne’e, la sala ema barak nunka kolen atu buka sai boot.
Ema ida la bandu ulun boot sira atu halo politika hodi salva sira nia an ka salva sira nia relasaun di’ak. Maibe, ita mos hakarak insiste ba sira atu hanorin povu ne’e atu oin sa liberta sira nia an husi obskurantismu, liu-liu liberta povu husi ta’uk. Tan povu aten barani sei la hamoris ema ta’uk ten ka tanis ten.
23 August 2008
Kla'ak Semanal Edisaun 27 (20 Agostu 2008)
Haliri
F-FDTL forsa povu ka Sai Aparellu Represivu Estadu ba Povu?
Iha matenek nain husi Fransa Louise Althusser nebe hamosu konseitu Ideological State Apparatusses (ISA) no Repressive State Apparatusses (RSA). ISA mak forsa nebe dalabarak estadu uza hodi influensia nia povu hanesan liu husi media, livru, igreza no seluk-seluk, maibe dala barak kuandu ISA la konsege governu sei uza forsa RSA hanesan militar ka polisia.
Falintil mosu husi Fretilin nudar liman kroat hodi liberta povu Maubere husi kolonialismu. Nudar liman kroat povu, nia la hamrik mesak hodi defini rasik nia politika maibe tuir liña a politica manda fuzil katak politika mak determina lalaok Falintil hodi luta ba libertasaun nasional.
Konflitu barak nebe mosu iha bainhira Falintil reziste iha Fretilin nia okos. Mudansa Falintil nebe akontese iha tinan 1977 nia klaran tamba konflitu iha Fretilin nia laran. Komite Sentral iha iha nia reuniaun iha Aikurus-Aileu halakon Departamentu Defeza Nasional. A politica manda fuzil sai nudar konflitu ida iha Falintil nia laran. Eis militar Portugez nebe sai membru Falintil sinti katak nia funsaun kiik liu fali ema sivil. Tamba konflitu entre sivil no militar sai nudar fator ida hodi hamate Agostinho Espirito Santo (komandante ida iha Fronteira Norte), Aquiles Freitas (Komandante iha setor Sentru Leste) no Martinho Soares.
Diferensia boot entre Falintil uluk no F-FDTL mak Falintil la hases an husi programa sosial ekonomia hanesan edukasaun, saude no agrikultura no kultura. Forsa la haketak an husi povu nia moris. Nia moris hamutuk ho povu, povu iha, falintil. Konseitu Mao Tze Tung ikan no we mosu iha tempu neba.
Iha zona reta guarda nebe sai nudar base de apoiu sai forsa politika no lojistika rezistensia hasoru okupasaun Indonesia. Baze no apoiu nebe rahun no komite sentral nebe mate barak no naksobu, halo Fretilin tenki reorganiza an. Lideransa politik no militar nebe sei moris halibur hamutuk iha parte leste hodi reorganiza Fretilin no Falintil. Iha ekontru iha Foho Aitana, Lacluta Viqueque. Kay Rala Xanana Gusmao no Mauhunu Bolerek Karantaianu nudar membru komite sentral nebe sei ativu halo konferensia no hili membru komite sentral foun no hili lideransan iha frente diplomatiku. Fretilin muda ba Partidu Marxista Lenista Fretilin (PMLF) maibe la kleur muda fila fali ba Fretilin. Iha konflitu nebe mosu relasiona ho mudansa hirak ne’e; Kilik Wae Gae no Mauk Moruk kontra desizaun ne’e nebe halo Kilik Wae Gae sai lakon no Mau Moruk mai rende.
Falintil nebe hahu reorganiza fila fali husi parte leste halo mos membru falintil barak sai husi parte ne’e. Kolonialismu Indonesia nebe brutal no partisipasaun husi entidades laos Fretilin nebe hakarak partisipa iha luta hamosu ideia unidade nasional no halo Falintil sai apartadarismu katak sai forsa ba povu Timor tomak nian hodi luta ba ukun rasik an. A politica manda fuzil la implementa tan, komesa hamosu sistema komandoism. Laiha tan desizaun demokratiku hotu-hotu tuir sistema komando. Programa sosial ekonomi la halao tan. Povu organiza tuir sistema klandestina nebe sai subordinadu ba Falintil. Falintil ka komandu da luta mak foti desizaun. Knaar klandestina nian mak lojistika, estafeta no organiza demonstrasaun.
Molok referendum, Falintil tama iha akontanamentu no liutiha referendum mos Falintil konsidera nudar forsa ilegal tamba ne’e tenki hela nafatin iha akontanamentu iha Aileu.
Laiha diresaun husi konsellu seguransa ONU nian ba futuru Falintil. UNTAET simu proposta husi governu Britanika hodi halo estudu nebe lidera husi King’s College. Iha Fevereiru 2001 Falintil transforma ba F-FDTL. Ohin loron iha planu Forsa 2020 maibe sei kontinua segredu.
Esperiensia hatudu mai ita katak konsentrasaun luta atu duni militar Indonesia halo ita rasik laiha konseitu klaru konaba saida ita halo bainhira ukun tiha an husi Indonesia. F-FDTL hahu fali iha mudansa foun durante krize 2006, petisionariu mosu tamba konsidera iha diskriminasaun loro sae loromonu. Krize nebe konsege hamonu governu Fretilin. F-FDTL halo intervensaun iha 28 Abril 2006 ema hotu hakilar. Maibe bainhira F-FDTL tama iha operasaun konjunta hodi buka petisionariu no grupu Alfredo ema hotu nonok. Maibe triste liu liutiha eleisaun jeral 2007, problema petisionariu seidauk rezolve tamba ida nebe uluk hamutuk atu hatun Fretilin haree petisionariu nudar kerikil iha sapatu governu AMP.
Derepenti ita rona husi membru governu nebe hateten katak diskriminasaun laiha F-FDTL nia laran tamba petisionariu sira simu deit osan no fila fali ba uma hodi hahu vida sivil. Petisionariu, hanesan mos konflitu militar iha ailaran kauza ba problema nunka la rezolve. Ida kontinua sai nudar vensedor hodi halakon sira seluk.
Komemorasaun loron Falintil nudar loron atu selebra povu nia manan, maibe sai fali oinseluk, povu barak la sinti parte ona husi forsa. Derepenti iha espanduk iha dalan-dalan hodi hakerek fila fali Falintil mak Ikan, povu mak be. Ho situasaun deskonfiansa malu nebe makas liu entre povu ho povu, no entre povu ho lideransa no entre lideransa no lideransa, konseitu ne’e nudar buat mamuk ida. Too ona tempu atu haree problema nia hun hodi lori fila fali forsa armada nudar forsa povu nian laos forsa ba interese politiku grupu balun nian no halo F-FDTL nudar forsa represivu ba nia povu rasik. Labele hakfodak bainhira nain ulun sira koalia beibeik estabilidade, maibe se nia estabilidade?
Kla'ak Semanal Edisaun 26 (13 Agostu 2008)
HALIRI
Promulgasaun Orsamentu Rektifikativu la Rektu?
Besik semana ida resin, hafoin haksesuk malu “la hun la dikin” iha Parlamentu Nasional, Orsamentu Rektifikativu (OR) hetan aprovasaun husi povu nia saseluk, ilustre deputado ho deputada sira. “La hun la dikin” tanba deputadu ho deputada sira nebe vota “contra” proposta ruma, barak la iha “hun (argumentu, edit.)” nebe forte no kle’an, no sira nebe vota a favor mos barak la iha “dikin (la ho intensaun di’ak, edit.) nebe furak ka nurak. Argumentu no intensaun nebe ita nia deputadu ho deputada sira hato’o, barak liu nakonu ho vingansa politika partidaria do que hafutar ho substansia interesse povu nian.
Iha parte seluk, membru governu sira mos iha sira nia aprezentasaun ho esplikasaun hatudu momos de’it governu Alianca Maioria Parlamentar, AMP, nia karakter “despesista” ka kanteen fakar osan. Orsamentu Rektifikativu governu AMP hetan aprovasaun husi Parlamentu Nasional, la’os tanba bazeia ba planu ezekusaun nebe di’ak, maibe tanba de’it natureza kompozisaun membru parlamentu. Katak, maski planu la iha, maibe tanba deputadu husi AMP mak maioritariamente domina parlamentu.
Bainhira ita akompanha debate parlamentu kona ba orsamentu, ita la’os kabun makili de’it tanba komik, maibe ita laran susar mos. Kabun makili tanba dala barak, ita hare ita nia deputadu ho deputada sira balun nia hahalok hanesan ema pailasu (badut, edit.) sira iha palku leten.Laran susar tanba orsamentu ho montante ida aas liu no barak tebes, hetan aprovasaun la ho justifikasaun nebe forte.
Hafoin hetan tiha aprovasaun husi Parlamentu Nasional, ita hanoin katak “pailasada (kebadutan, edit.) politika ne’e remata ona. Afinal, ita sei horon nafatin hahalok manobra husi ukun-na’in sira nian iha nivel nebe aas liu, iha gabinete Prezidente Republika nian. Liu husi kanal televizaun governu nian, TVTL, Prezidente Ramos Horta deklara katak, molok atu halo promulgasaun ba Orsamentu Rektifikativu nudar lei, nia sei husu Tribunal Rekursu atu fo avaliasaun tuir Konstituisaun hodi justifika Orsamentu Rektifikativu nia konstitusionalidade. Katak, bainhira Tribunal Rekursu sei fo nia hanoin, liu-liu kona ba ezistensia Fundos Estabilisacao Economica nebe halo parte Orsamentu Rektifikativu ne’e, Prezidente Republika seidauk bele promulga.
Maibe, hanesan ita hotu hatene katak, Tribunal Rekursu seidauk fo nia avaliasaun tuir pedidu Prezidente Republika nian, Jornal da Republica fo sai tiha ona Orsamentu Rektifikativu. Aneh bin ajaib! Atu estranhu ka ajaib, Prezidente Republika de’it mak bele esplika no klarifika kona ba konfuzaun ne’e. Buat nebe klaru tiha ona mak, Prezidente Ramos Horta sei hala’o vizita ba tasi-balu, governu AMP halo festa tiha ona iha Primeiro Ministro nia uma, Balibar, 8 Agosto kalan atu komemora aniversariu ba dala uluk (tinan ida, edit.) sira kaer ukun hodi sura sira nia susesu.
Prosesu promulgasaun Orsamentu Rektifikativu nebe estranhu ne’e, oras ne’e la’os de’it sai polemiku politik iha nivel nasional, maibe sai mos notisia ajensia notisioza internasional.
Partido opozisaun nebe lidera husi FRETILIN, kestiona maka’as prosesu promulgasaun Orsamentu Rektifikativu nebe kontradiz ho deklarasaun Prezidente Ramos Horta nian iha TVTL. Reportajem radio Australia ABC, konsidera promulgasaun Orsamentu Rektifikativu husi Prezidente Horta nudar “accident (kecelakaan, edit.)” ida. ABC reporta katak “East Timor President accidentally signed the Rectified Budget…”
Atu “accidentally (secara kecelakaan, edit.)” ka “coincidentally (secara kebetulan, edit.)”, ka tanba ta’uk (ketakutan, edit.) karik, publiku Timor-Leste iha direitu atu hetan esplikasaun, liu-liu esplikasaun husi Prezidente Ramos Horta. Prezidente Horta, bainhira fila husi tasi-balu, tenke klarifika ba publiku Timor-Leste, kona ba assunto ne’e. Tanba, nudar Xefe Estado, Dr. Ramos Horta iha obrigasaun atu satan povu nia interrese. Obrigasaun ne’e mak labele husik povu moris ho konfuzaun.
Prezidente Horta tenke esplika tansa mak nia tenke asina Orsamentu Rektifikativu iha nia Gabinete, maibe iha tempu hanesan halo pedidu ba Tribunal Rekursu atu fo avaliasaun. Tribunal Rekursu la’os grafika nasional (percetakan Negara, edit.). Tan ne’e, ita la fiar no sei labele fiar duni, bainhira staf Prezidente Horta simu ordem atu lori dokumentu Orsamentu ba Tribunal Rekursu, maibe lori fali ba percetakan Grafica Patria.
Ita hein katak, la’os tanba povu moris iha nakukun tan elektrisidade mate bebeik, ukun-na’in sira buka halo konfuzaun hodi obriga povu sai beik. Ita hatene katak Grafika Patria enerjia la mate hodi imprimi Jornal da Republica, maibe la’os ho ida ne’e, ita mos buka atu hamate fali povu nia direitu atu hetan esplikasaun nebe los kona ba assunto nebe relasiona ho sira nia moris. Atu los ka la los aban-bainrua, ita hatene ona katak prosesu promulgasaun Orsamentu Rektifikativu la rektu. Katak, la los.
Ho la deliberadamente (dengan sengaja, edit.) husik povu moris iha konfuzaun, ukun-na’in sira hametin liu tan povu nia fiar katak, nasaun ne’e la’os ema pailasu (badut, edit.) sira mak ukun. Maski psikolojikamente, ita presiza pailasu sira atu halibur no haksolok ita hodi labele stress bebeik tanba hahalok ukun-na’in balun nebe hanesan pailasu.
Promulgasaun Orsamentu Rektifikativu la Rektu?
Besik semana ida resin, hafoin haksesuk malu “la hun la dikin” iha Parlamentu Nasional, Orsamentu Rektifikativu (OR) hetan aprovasaun husi povu nia saseluk, ilustre deputado ho deputada sira. “La hun la dikin” tanba deputadu ho deputada sira nebe vota “contra” proposta ruma, barak la iha “hun (argumentu, edit.)” nebe forte no kle’an, no sira nebe vota a favor mos barak la iha “dikin (la ho intensaun di’ak, edit.) nebe furak ka nurak. Argumentu no intensaun nebe ita nia deputadu ho deputada sira hato’o, barak liu nakonu ho vingansa politika partidaria do que hafutar ho substansia interesse povu nian.
Iha parte seluk, membru governu sira mos iha sira nia aprezentasaun ho esplikasaun hatudu momos de’it governu Alianca Maioria Parlamentar, AMP, nia karakter “despesista” ka kanteen fakar osan. Orsamentu Rektifikativu governu AMP hetan aprovasaun husi Parlamentu Nasional, la’os tanba bazeia ba planu ezekusaun nebe di’ak, maibe tanba de’it natureza kompozisaun membru parlamentu. Katak, maski planu la iha, maibe tanba deputadu husi AMP mak maioritariamente domina parlamentu.
Bainhira ita akompanha debate parlamentu kona ba orsamentu, ita la’os kabun makili de’it tanba komik, maibe ita laran susar mos. Kabun makili tanba dala barak, ita hare ita nia deputadu ho deputada sira balun nia hahalok hanesan ema pailasu (badut, edit.) sira iha palku leten.Laran susar tanba orsamentu ho montante ida aas liu no barak tebes, hetan aprovasaun la ho justifikasaun nebe forte.
Hafoin hetan tiha aprovasaun husi Parlamentu Nasional, ita hanoin katak “pailasada (kebadutan, edit.) politika ne’e remata ona. Afinal, ita sei horon nafatin hahalok manobra husi ukun-na’in sira nian iha nivel nebe aas liu, iha gabinete Prezidente Republika nian. Liu husi kanal televizaun governu nian, TVTL, Prezidente Ramos Horta deklara katak, molok atu halo promulgasaun ba Orsamentu Rektifikativu nudar lei, nia sei husu Tribunal Rekursu atu fo avaliasaun tuir Konstituisaun hodi justifika Orsamentu Rektifikativu nia konstitusionalidade. Katak, bainhira Tribunal Rekursu sei fo nia hanoin, liu-liu kona ba ezistensia Fundos Estabilisacao Economica nebe halo parte Orsamentu Rektifikativu ne’e, Prezidente Republika seidauk bele promulga.
Maibe, hanesan ita hotu hatene katak, Tribunal Rekursu seidauk fo nia avaliasaun tuir pedidu Prezidente Republika nian, Jornal da Republica fo sai tiha ona Orsamentu Rektifikativu. Aneh bin ajaib! Atu estranhu ka ajaib, Prezidente Republika de’it mak bele esplika no klarifika kona ba konfuzaun ne’e. Buat nebe klaru tiha ona mak, Prezidente Ramos Horta sei hala’o vizita ba tasi-balu, governu AMP halo festa tiha ona iha Primeiro Ministro nia uma, Balibar, 8 Agosto kalan atu komemora aniversariu ba dala uluk (tinan ida, edit.) sira kaer ukun hodi sura sira nia susesu.
Prosesu promulgasaun Orsamentu Rektifikativu nebe estranhu ne’e, oras ne’e la’os de’it sai polemiku politik iha nivel nasional, maibe sai mos notisia ajensia notisioza internasional.
Partido opozisaun nebe lidera husi FRETILIN, kestiona maka’as prosesu promulgasaun Orsamentu Rektifikativu nebe kontradiz ho deklarasaun Prezidente Ramos Horta nian iha TVTL. Reportajem radio Australia ABC, konsidera promulgasaun Orsamentu Rektifikativu husi Prezidente Horta nudar “accident (kecelakaan, edit.)” ida. ABC reporta katak “East Timor President accidentally signed the Rectified Budget…”
Atu “accidentally (secara kecelakaan, edit.)” ka “coincidentally (secara kebetulan, edit.)”, ka tanba ta’uk (ketakutan, edit.) karik, publiku Timor-Leste iha direitu atu hetan esplikasaun, liu-liu esplikasaun husi Prezidente Ramos Horta. Prezidente Horta, bainhira fila husi tasi-balu, tenke klarifika ba publiku Timor-Leste, kona ba assunto ne’e. Tanba, nudar Xefe Estado, Dr. Ramos Horta iha obrigasaun atu satan povu nia interrese. Obrigasaun ne’e mak labele husik povu moris ho konfuzaun.
Prezidente Horta tenke esplika tansa mak nia tenke asina Orsamentu Rektifikativu iha nia Gabinete, maibe iha tempu hanesan halo pedidu ba Tribunal Rekursu atu fo avaliasaun. Tribunal Rekursu la’os grafika nasional (percetakan Negara, edit.). Tan ne’e, ita la fiar no sei labele fiar duni, bainhira staf Prezidente Horta simu ordem atu lori dokumentu Orsamentu ba Tribunal Rekursu, maibe lori fali ba percetakan Grafica Patria.
Ita hein katak, la’os tanba povu moris iha nakukun tan elektrisidade mate bebeik, ukun-na’in sira buka halo konfuzaun hodi obriga povu sai beik. Ita hatene katak Grafika Patria enerjia la mate hodi imprimi Jornal da Republica, maibe la’os ho ida ne’e, ita mos buka atu hamate fali povu nia direitu atu hetan esplikasaun nebe los kona ba assunto nebe relasiona ho sira nia moris. Atu los ka la los aban-bainrua, ita hatene ona katak prosesu promulgasaun Orsamentu Rektifikativu la rektu. Katak, la los.
Ho la deliberadamente (dengan sengaja, edit.) husik povu moris iha konfuzaun, ukun-na’in sira hametin liu tan povu nia fiar katak, nasaun ne’e la’os ema pailasu (badut, edit.) sira mak ukun. Maski psikolojikamente, ita presiza pailasu sira atu halibur no haksolok ita hodi labele stress bebeik tanba hahalok ukun-na’in balun nebe hanesan pailasu.
13 August 2008
Kla'ak semanal edisaun 25 (7 Agustu 2008)
Download Edisi tomak iha ne'e (1,2MB)Haliri
Deskulpa ho Injustisa
Karik liafuan nebe ita ema uza nudar rezultadu husi kreasaun (kreasi, edit.) ema nian, ita, liu-liu ema boot sira tenke agradese ba ema nebe hamosu liafuan “deskulpa.” Karik komponente sosiedade nebe la dun gosta ka la dun simpati ho liafuan ne’e make ma kiik no ki’ak sira. Liafuan “deskulpa” la dun tulun sira nia moris hanesan “deskulpa” tulun ema boot sira.
Imajina took, ulun boot no entidade hira mak matenek tebes uza liafuan “deskulpa” hodi taka krime boot nebe sira ka sira nia membru halo hasoru ema kiik. Imajina mos ema kiik no ki’ak hira mak uza liafuan ne’e ho fuan no laran, maibe sira uza ba dala ikus iha sira nia moris. Katak, maski sira husu deskulpa ho fuan no laran, maibe sira tenke mate nafatin, tanba la hetan perdaun husi ema nebe sira husu deskulpa ba.
Iha Timor, ita hotu hatene oin sa liafuan “deskulpa” nia folin baratu tebes ba ulunboot no ukun-na’in sira, maibe sai karun la halimar ba povu kiik no ema ki’ak. Iha Timor, liafuan “deskulpa” bele sai baratu tebes to’o hakanek ema nia fuan. Dala ruma mos sai karun la halimar to’o hametan (mengelapkan, edit.) ema nia konsiensia.
Ukun-na’in sira iha Timor ho fasil tebes fo perdaun ba eis-jeneral militar Indonesia sira nia krime hasoru povu kiik iha Timor, maski eis-jeneral sira ne’e to’o ohin loron seidauk husu deskulpa ba publik Timor kona ba sira nia hahalok aat hasoru povu Timor-Leste durante tinan 25 nia laran.
Ejistensia no utilidade liafuan “deskulpa” hamosu mos injustisa ba ema kiik no mukit sira. La’os iha Timor-Leste de’it, maibe iha mundu tomak. Injustisa tanba liafuan “deskulpa” so iha nia sentidu loloos bainhira ema boot sira mak uza, maski ema boot sira ne’e uza la ho fuan. Injustisa tanba ulun-boot sira uza liafuan “deskulpa” ne’e ba ema kiik no mukit iha tempu nebe sala, la justu no la tuir ema kiik sira nia hakarak.
Ezemplu uza liafuan “deskulpa” ho matenek bele hare oin sa Vaticano nia esperiensia. Nudar saseluk Kreda Kristu nian nebe hanorin nia emar atu hadomi no fo perdoa malu 70 dala 7, Vaticano iha nia istoria, sai tiha entidade nebe “ten-to’os” ba liafuan deskulpa.
Presiza tinan atus mak Vaticano foin husu deskulpa ba Galileo Galilei, matenek nebe hamosu teoria kontra hanoin Vaticano nian, nebe sala, kona ba relasaun loron ho planeta seluk. Vaticano presiza tinan 2000 resin atu retira malisan nebe nia fo ba ema judeu sira tanba hedi Jesus iha cruz to’o mate.
Tinan ne’e, hafoin liu tiha tinan 4 ka 5 nia laran, Vaticano foin publikamente husu deskulpa ba mutun (vitima, edit.) abuzu seksual nebe involve padre sira. Foin dadaun, iha nia vizita mai Australia atu komemora loron mundial juventude nian, eventu internasional nebe ita nia Prezidente Ramos Horta ho reprezentante uma kreda katolik balun tuir, Amo Papa Bento XVI, dala ida tan husu deskulpa ba mutun abuzu seksual nebe padre sira halo.
Hahalok Papa Bento XVI ho nia antesessor, Papa Joao Paulo II, la’os de’it ezemplar, maibe konsegue hametin fali Vaticano nia naran iha aspektu balun. Maski pedidu deskulpa sira ne’e sai ho motivasaun politika, maibe ema barak konsidera Papa Joao Paulo II, nudar renovador aten-barani ida. Bento XVI hatutan dadaun hahalok ne’e.
Infelizmente, hahalok ezemplar ne’e mosu de’it husi ulun boot Vaticano nian, la’os direktamente husi padre perpetrador abuzu seksual sira ne’e. Iha Estados Unidos da America, Reino Unido ka Australia, ita bele hare oin sa padre perpetrador abuzu seksual ne’e enfrenta prosesu judicial no balun tenke selu multa ba mutun sira.
Maibe, rai balun nebe sosiedade nia hanoin sei taka metin ho doutrina pra-Konsiliu Vaticano II, hanesan mos Timor-Leste, esperansa mutun sira atu hetan deskulpa husi padre sira nebe involve iha pratika abuzu seksual, tenke hein tan tempu balun.
Sosiedade sira ne’e, sei moris ho hanorin relijiaun nebe hateten katak padre ho madre sira ne’e la’os de’it “the untouchables (ema ida labele book, edit.)”, maibe “impecables (ema nebe labele halo sala, edit.).” Tan ne’e, maski publiku (sarani sira, edit.) hatene hela kona ba padre sira ne’e, maibe la barani atu ko’alia sai. Aat liu tan tauk nebe sarani sira iha ne’e mos dala ruma la lojiku. Sarani sira la’os ta’uk padre sira ne’e, maibe ta’uk fali “ahi inferno” nian.
Ita hein katak, espiritu aten-barani, Papa Joao Paulo II, nebe nia estatua hamriik aas los iha Tasi-Tolu, no Papa Bento XVI, nebe tuir plano sei mai vizita Timor-Leste, sei suli mos iha padre sira nebe haknaar iha sosiedade hanesan Timor-Leste. Atu nune’e, bainhira sira halo krime sosial, la presiza hein tinan ba tinan to’o Amo Papa mai husi Roma mak husu deskulpa ba mutun sira.
Ita mos hein katak, padre ho madre sira la’os barani de’it hanorin ema seluk, maibe barani mos responsabiliza ba sira nia hahalok rasik. La’os atu ordena sai padre ka madre mundo tomak hatene, maibe bainhira halo sala, buka taka mutun no mundu nia ibun ho ameasa “ahi inferno.” Sa tan taka de’it ho liafuan “deskulpa.” La barani husu deskulpa, oin sae ma bele perdua 70 dala 7?
Deskulpa ho Injustisa
Karik liafuan nebe ita ema uza nudar rezultadu husi kreasaun (kreasi, edit.) ema nian, ita, liu-liu ema boot sira tenke agradese ba ema nebe hamosu liafuan “deskulpa.” Karik komponente sosiedade nebe la dun gosta ka la dun simpati ho liafuan ne’e make ma kiik no ki’ak sira. Liafuan “deskulpa” la dun tulun sira nia moris hanesan “deskulpa” tulun ema boot sira.
Imajina took, ulun boot no entidade hira mak matenek tebes uza liafuan “deskulpa” hodi taka krime boot nebe sira ka sira nia membru halo hasoru ema kiik. Imajina mos ema kiik no ki’ak hira mak uza liafuan ne’e ho fuan no laran, maibe sira uza ba dala ikus iha sira nia moris. Katak, maski sira husu deskulpa ho fuan no laran, maibe sira tenke mate nafatin, tanba la hetan perdaun husi ema nebe sira husu deskulpa ba.
Iha Timor, ita hotu hatene oin sa liafuan “deskulpa” nia folin baratu tebes ba ulunboot no ukun-na’in sira, maibe sai karun la halimar ba povu kiik no ema ki’ak. Iha Timor, liafuan “deskulpa” bele sai baratu tebes to’o hakanek ema nia fuan. Dala ruma mos sai karun la halimar to’o hametan (mengelapkan, edit.) ema nia konsiensia.
Ukun-na’in sira iha Timor ho fasil tebes fo perdaun ba eis-jeneral militar Indonesia sira nia krime hasoru povu kiik iha Timor, maski eis-jeneral sira ne’e to’o ohin loron seidauk husu deskulpa ba publik Timor kona ba sira nia hahalok aat hasoru povu Timor-Leste durante tinan 25 nia laran.
Ejistensia no utilidade liafuan “deskulpa” hamosu mos injustisa ba ema kiik no mukit sira. La’os iha Timor-Leste de’it, maibe iha mundu tomak. Injustisa tanba liafuan “deskulpa” so iha nia sentidu loloos bainhira ema boot sira mak uza, maski ema boot sira ne’e uza la ho fuan. Injustisa tanba ulun-boot sira uza liafuan “deskulpa” ne’e ba ema kiik no mukit iha tempu nebe sala, la justu no la tuir ema kiik sira nia hakarak.
Ezemplu uza liafuan “deskulpa” ho matenek bele hare oin sa Vaticano nia esperiensia. Nudar saseluk Kreda Kristu nian nebe hanorin nia emar atu hadomi no fo perdoa malu 70 dala 7, Vaticano iha nia istoria, sai tiha entidade nebe “ten-to’os” ba liafuan deskulpa.
Presiza tinan atus mak Vaticano foin husu deskulpa ba Galileo Galilei, matenek nebe hamosu teoria kontra hanoin Vaticano nian, nebe sala, kona ba relasaun loron ho planeta seluk. Vaticano presiza tinan 2000 resin atu retira malisan nebe nia fo ba ema judeu sira tanba hedi Jesus iha cruz to’o mate.
Tinan ne’e, hafoin liu tiha tinan 4 ka 5 nia laran, Vaticano foin publikamente husu deskulpa ba mutun (vitima, edit.) abuzu seksual nebe involve padre sira. Foin dadaun, iha nia vizita mai Australia atu komemora loron mundial juventude nian, eventu internasional nebe ita nia Prezidente Ramos Horta ho reprezentante uma kreda katolik balun tuir, Amo Papa Bento XVI, dala ida tan husu deskulpa ba mutun abuzu seksual nebe padre sira halo.
Hahalok Papa Bento XVI ho nia antesessor, Papa Joao Paulo II, la’os de’it ezemplar, maibe konsegue hametin fali Vaticano nia naran iha aspektu balun. Maski pedidu deskulpa sira ne’e sai ho motivasaun politika, maibe ema barak konsidera Papa Joao Paulo II, nudar renovador aten-barani ida. Bento XVI hatutan dadaun hahalok ne’e.
Infelizmente, hahalok ezemplar ne’e mosu de’it husi ulun boot Vaticano nian, la’os direktamente husi padre perpetrador abuzu seksual sira ne’e. Iha Estados Unidos da America, Reino Unido ka Australia, ita bele hare oin sa padre perpetrador abuzu seksual ne’e enfrenta prosesu judicial no balun tenke selu multa ba mutun sira.
Maibe, rai balun nebe sosiedade nia hanoin sei taka metin ho doutrina pra-Konsiliu Vaticano II, hanesan mos Timor-Leste, esperansa mutun sira atu hetan deskulpa husi padre sira nebe involve iha pratika abuzu seksual, tenke hein tan tempu balun.
Sosiedade sira ne’e, sei moris ho hanorin relijiaun nebe hateten katak padre ho madre sira ne’e la’os de’it “the untouchables (ema ida labele book, edit.)”, maibe “impecables (ema nebe labele halo sala, edit.).” Tan ne’e, maski publiku (sarani sira, edit.) hatene hela kona ba padre sira ne’e, maibe la barani atu ko’alia sai. Aat liu tan tauk nebe sarani sira iha ne’e mos dala ruma la lojiku. Sarani sira la’os ta’uk padre sira ne’e, maibe ta’uk fali “ahi inferno” nian.
Ita hein katak, espiritu aten-barani, Papa Joao Paulo II, nebe nia estatua hamriik aas los iha Tasi-Tolu, no Papa Bento XVI, nebe tuir plano sei mai vizita Timor-Leste, sei suli mos iha padre sira nebe haknaar iha sosiedade hanesan Timor-Leste. Atu nune’e, bainhira sira halo krime sosial, la presiza hein tinan ba tinan to’o Amo Papa mai husi Roma mak husu deskulpa ba mutun sira.
Ita mos hein katak, padre ho madre sira la’os barani de’it hanorin ema seluk, maibe barani mos responsabiliza ba sira nia hahalok rasik. La’os atu ordena sai padre ka madre mundo tomak hatene, maibe bainhira halo sala, buka taka mutun no mundu nia ibun ho ameasa “ahi inferno.” Sa tan taka de’it ho liafuan “deskulpa.” La barani husu deskulpa, oin sae ma bele perdua 70 dala 7?
Kla'ak semanal edisaun 24 (29 Jullu 2008)
Download Edisi tomak iha ne'e (1,2MB)HALIRI
Deputado TL: Entre Kareta Luxu ho Dignidade
Politik na’in sira bainhira haksesuk atu defende sira nia interese, hanesan ema han karau nia uat: nata to’o nehan moras mos la dodok, dada to’o nehan tohar mos la kotu. Sira sempre iha argumentasaun oin-oin atu justifika sira nia hakarak, liu-liu hakarak nebe tuir ka hatan ba sira nia interese politiku. Dala ruma sira nia nanal bobar tun sa’e hodi falun sira nia liafuan atu povu ka publik labele nota ka hakfodak katak sira afinal defende liu sira nia interese do que povu nia interese.
Hare no akompanha to’ok oin sa ita nia deputadu sira iha Parlamento Nasional (PN) nia argumentu atu justifika sira nia pozisaun atu sosa kareta luxu 65 ba sira nia an rasik. Maski mosu ona protestu husi estudante universitariu hasoru desizaun ne’e, deputadu sira hamutuk ho nia prezidente Fernando Araujo, tuba rai metin nafatin atu hetan kareta.
Hare husi esperiensia debate sira iha PN, hafoin Timor-Leste ukun-an, foin ba dala uluk mak desizaun parlamentar ida han mutun (makan korban, edit.). Mutun ba desizaun ne’e la’os ema baibain no mos la’os ema ida ka rua. Estudantes universitariu na’in 50 resin.
Extraordinariu!!!... Atu defende-an de’it, Povu Timor-Leste tenke sente orgulho ho nia reprezentante sira nebe sira hili atu tur iha PN. Deputadu sira iha PN iha duni reputasaun ba asunto “defesa interesse pessoal.”
Uluk, iha lejislatura anterior, bainhira sira aprova lei kona ba pensaun vitalisia (pensiun seumur hidup, edit.) ba titulares sira nebe inklui “eis-deputado” sira, atu sira nebe kaer ukun ka sira nebe iha opozisaun, hotu-hotu rame-rame aprova. Karik iha deputadu nebe la vota a favor mak Dr. Jacob Xavier, deputado nebe ema barak dala barak hare ho matan sorin de’it tan nia ko’alia nebe la tuir ema barak nia hanoin rasional.
Iha lejislatura foun ne’e, ita barak iha esperansa atu deputadu sira defende povu nia interesse di’ak liu. Infelizmente, publiku tenke tolan toma-tomak fali nia esperansa ne’e, tanba deputadu lejislatura foun ne’e, karik defende povu nia interesse, sira defende aat liu. Defende aat liu tanba sira tenke uza polisia ho prizaun atu defende sira nia desizaun atu sosa kareta luxu ba sira nia an.
Ita mos hamnasa rona sira nia justifikasaun katak, sosa kareta ba deputadu atu fasilita sira nia servisu hodi atende povu di’ak liu. Povu Timor, tinan 6 ona hafoin ukun-an hatene momos oin sa ukun-na’in sira atende sira nia interesse. Deputadu ho membru governu sira atende povu di’ak so iha tempu atu besik eleisaun. Eleisaun ramata, kaer tiha ukun, deputadu nia oin nunka mosu.
Maski deputadu iha razaun, loloos ne’e husu kareta ba nia partidu rasik. Tanba partidu mak delega nia ba tur iha Parlamentu atu enxe kadeira nebe nia partidu manan iha eleisaun. Iha eleisaun, povu la’os hili ema nia oin, maibe hili partidu nia naran no simbolo. Partido mak tenke fo fasilita sira nia ema nebe ba tur iha Parlamentu. La’os husu fali ba estado.
Iha rai riku sira hanesan paizez eskandinavia (Noruega, Suecia, Dinamarka, Finlandia no Islandia, edit.) deputadu sira barak mak ba servisu sa’e transporte publiku ka sira nia kareta privadu. Sira nebe kaer pozisaun hanesan prezidente ka xefe komisaun bele hetan direitu ba kareta, maibe iha loron servisu nian de’it no ba objectivu servisu nian de’it. La’os ba lia moris ka lia mate. Sa tan, atu tula ai-maran.
Komik liu, bainhira ita rona justifikasaun deputadu balun nebe hateten katak hola kareta luxu ba deputadu ne’e nia objektivu atu hasa’e deputadu nia dignidade. Kuitadu, tebes. Justru bainhira sira insiste atu iha kareta ho razaun dignidade, publikamente sira kolu-molik sira nia personalidade, katak sira la iha dignidade.
Dignidade pessoal no profissional humana la sukat ho osan no materia. Iha kareta ka la iha, iha osan ka lae, la’os sasukat ka dasi-fuan atu sukat ka tetu ema ida nia dignidade pessoal. Ita nia hahalok mak forma ita nia dignidade. Hahalok sira hanesan honestu, haraik-an, respeita ema seluk, tulun ema ki’ak ho karidade no dedikasaun mak sai sasukat atu sukat ita nia dignidade. Dignidade no integridade pessoal ultrapassa tramites legais no dogma-dogma sosial nebe la respeita diginidade humana rasik.
Dignidade deputadu nian hatudu husi nia dedikasaun atu servi povu nia interese ho dedikasaun no determinasaun nebe nia prinsipiu politiku pessoal ka partidaria orienta. Ita labele konsidera deputadu ida iha dignidade, bainhira nia sa’e kareta estado nian, maibe nia la honesto ba povu no la respeita nia deputadu maluk sira.
Ita hein katak, ita nia deputadu sira la hatun-an hodi sukat sira nia dignidade ho kareta luxu nia folin. Politikamente, oras ne’e dadaun, deputadu sira justru hatun Parlamento Nasional nia dignidade tanba konsente polisia ba kaer estudante universitariu hodi hatama ba kadeia, tanba de’it la aseita deputadu sira atu iha kareta ida-ida.
Libertasaun inkondisional ba estudante universitariu na’in 50 resin sei sai dezafiu boot ida ba deputadu sira iha Parlamentu Nasional atu hadi’a sira nia dignidade politika. La’os kareta luxu 65 nebe sira atu hetan. Deputadu hetan kareta luxu, iha tempo nebe povu terus, ne’e injusto. La’os injusto de’it, maibe indigno mos
Deputado TL: Entre Kareta Luxu ho Dignidade
Politik na’in sira bainhira haksesuk atu defende sira nia interese, hanesan ema han karau nia uat: nata to’o nehan moras mos la dodok, dada to’o nehan tohar mos la kotu. Sira sempre iha argumentasaun oin-oin atu justifika sira nia hakarak, liu-liu hakarak nebe tuir ka hatan ba sira nia interese politiku. Dala ruma sira nia nanal bobar tun sa’e hodi falun sira nia liafuan atu povu ka publik labele nota ka hakfodak katak sira afinal defende liu sira nia interese do que povu nia interese.
Hare no akompanha to’ok oin sa ita nia deputadu sira iha Parlamento Nasional (PN) nia argumentu atu justifika sira nia pozisaun atu sosa kareta luxu 65 ba sira nia an rasik. Maski mosu ona protestu husi estudante universitariu hasoru desizaun ne’e, deputadu sira hamutuk ho nia prezidente Fernando Araujo, tuba rai metin nafatin atu hetan kareta.
Hare husi esperiensia debate sira iha PN, hafoin Timor-Leste ukun-an, foin ba dala uluk mak desizaun parlamentar ida han mutun (makan korban, edit.). Mutun ba desizaun ne’e la’os ema baibain no mos la’os ema ida ka rua. Estudantes universitariu na’in 50 resin.
Extraordinariu!!!... Atu defende-an de’it, Povu Timor-Leste tenke sente orgulho ho nia reprezentante sira nebe sira hili atu tur iha PN. Deputadu sira iha PN iha duni reputasaun ba asunto “defesa interesse pessoal.”
Uluk, iha lejislatura anterior, bainhira sira aprova lei kona ba pensaun vitalisia (pensiun seumur hidup, edit.) ba titulares sira nebe inklui “eis-deputado” sira, atu sira nebe kaer ukun ka sira nebe iha opozisaun, hotu-hotu rame-rame aprova. Karik iha deputadu nebe la vota a favor mak Dr. Jacob Xavier, deputado nebe ema barak dala barak hare ho matan sorin de’it tan nia ko’alia nebe la tuir ema barak nia hanoin rasional.
Iha lejislatura foun ne’e, ita barak iha esperansa atu deputadu sira defende povu nia interesse di’ak liu. Infelizmente, publiku tenke tolan toma-tomak fali nia esperansa ne’e, tanba deputadu lejislatura foun ne’e, karik defende povu nia interesse, sira defende aat liu. Defende aat liu tanba sira tenke uza polisia ho prizaun atu defende sira nia desizaun atu sosa kareta luxu ba sira nia an.
Ita mos hamnasa rona sira nia justifikasaun katak, sosa kareta ba deputadu atu fasilita sira nia servisu hodi atende povu di’ak liu. Povu Timor, tinan 6 ona hafoin ukun-an hatene momos oin sa ukun-na’in sira atende sira nia interesse. Deputadu ho membru governu sira atende povu di’ak so iha tempu atu besik eleisaun. Eleisaun ramata, kaer tiha ukun, deputadu nia oin nunka mosu.
Maski deputadu iha razaun, loloos ne’e husu kareta ba nia partidu rasik. Tanba partidu mak delega nia ba tur iha Parlamentu atu enxe kadeira nebe nia partidu manan iha eleisaun. Iha eleisaun, povu la’os hili ema nia oin, maibe hili partidu nia naran no simbolo. Partido mak tenke fo fasilita sira nia ema nebe ba tur iha Parlamentu. La’os husu fali ba estado.
Iha rai riku sira hanesan paizez eskandinavia (Noruega, Suecia, Dinamarka, Finlandia no Islandia, edit.) deputadu sira barak mak ba servisu sa’e transporte publiku ka sira nia kareta privadu. Sira nebe kaer pozisaun hanesan prezidente ka xefe komisaun bele hetan direitu ba kareta, maibe iha loron servisu nian de’it no ba objectivu servisu nian de’it. La’os ba lia moris ka lia mate. Sa tan, atu tula ai-maran.
Komik liu, bainhira ita rona justifikasaun deputadu balun nebe hateten katak hola kareta luxu ba deputadu ne’e nia objektivu atu hasa’e deputadu nia dignidade. Kuitadu, tebes. Justru bainhira sira insiste atu iha kareta ho razaun dignidade, publikamente sira kolu-molik sira nia personalidade, katak sira la iha dignidade.
Dignidade pessoal no profissional humana la sukat ho osan no materia. Iha kareta ka la iha, iha osan ka lae, la’os sasukat ka dasi-fuan atu sukat ka tetu ema ida nia dignidade pessoal. Ita nia hahalok mak forma ita nia dignidade. Hahalok sira hanesan honestu, haraik-an, respeita ema seluk, tulun ema ki’ak ho karidade no dedikasaun mak sai sasukat atu sukat ita nia dignidade. Dignidade no integridade pessoal ultrapassa tramites legais no dogma-dogma sosial nebe la respeita diginidade humana rasik.
Dignidade deputadu nian hatudu husi nia dedikasaun atu servi povu nia interese ho dedikasaun no determinasaun nebe nia prinsipiu politiku pessoal ka partidaria orienta. Ita labele konsidera deputadu ida iha dignidade, bainhira nia sa’e kareta estado nian, maibe nia la honesto ba povu no la respeita nia deputadu maluk sira.
Ita hein katak, ita nia deputadu sira la hatun-an hodi sukat sira nia dignidade ho kareta luxu nia folin. Politikamente, oras ne’e dadaun, deputadu sira justru hatun Parlamento Nasional nia dignidade tanba konsente polisia ba kaer estudante universitariu hodi hatama ba kadeia, tanba de’it la aseita deputadu sira atu iha kareta ida-ida.
Libertasaun inkondisional ba estudante universitariu na’in 50 resin sei sai dezafiu boot ida ba deputadu sira iha Parlamentu Nasional atu hadi’a sira nia dignidade politika. La’os kareta luxu 65 nebe sira atu hetan. Deputadu hetan kareta luxu, iha tempo nebe povu terus, ne’e injusto. La’os injusto de’it, maibe indigno mos
Kla'ak semanal edisaun 23 (22 Jullu 2008)
HALIRI
CVA: Produtu Politiku husi Politiku Sira ho Objektivu Politiku
Comissão Verdade e Amizade, CVA. Iha lian Indonesia Komisi Kebenaran dan Persahabatan, KKP. Ida ne’e mak komisaun nebe Prezidente Timor-Leste, Xanana Gusmão ho Prezidente Indonesia, Susilo Bambang Yudhoyono hari iha tinan 2004 liu ba. Objektivu husi komisaun ne’e, tuir Xanana ho SBY mak hanesan reflekte iha komisaun ne’e nia naran. Atu buka lia-los (kebenaran, edit.) hodi hametin amizade (persahabatan, edit.)
Lia los kona ba sa ida? Hanesan ita hotu rona, lia los kona ba violasaun direitos humanos nebe mosu iha Timor-Leste iha 1999 antes, durante no hafoin referendum nebe ONU organiza.
Publiku Timor-Leste ho Indonesia to’o komisaun ne’e remata nia servisu foin lalais, sei kestiona nafatin komisaun ne’e nia ezistensia no mos formatu nebe komisaun ne’e uza atu hetan lia los. Grupu solidariedade internasional konsidera komisaun ne’e nudar manobra politika husi ulun-boot nasaun 2 ne’e atu haluha tiha, tuir sira nia hakarak, akontesimentu trajiku nebe mosu iha tinan 1999. Tan, bainhira hanoin nafatin no buka ke’e nafatin militar Indonesia nia hahalok aat sira ne’e, sei estraga relasaun di’ak entre nasaun 2 ne’e.
Maski hetan kritika barak husi publiku, liu-liu husi familia vitima sira, Xanana Gusmão, nudar autor no pioneiru ba hanoin ne’e, kontinua fo argumentu katak, CVA mak opsaun nebe di’ak liu atu resolve problema violasaun direitos humanos 1999 do que ejijensia Timor-Leste nian atu hari Tribunal Internasional.
Ikus mai, tinan 4 liu tiha, CVA remata nia servisu. Karik iha lia los ruma, karik barak, ba publiku Timor-Leste, esperansa uit-oan liu, atu lia los sira ne’e lori benefisiu ba familia vitima sira. Buat nebe durante ne’e ema barak deskonfia mosu dadaun ona. Katak, CVA nia rezultadu sei aumenta tan frustrasaun ba familia vitima sira no sei hametin liu tan kultura impunidade ba perpetrador (pelaku, edit.) violasaun direitos humanos.
Hare de’it oin sa resposta imediata Prezidente Susilo Bambang Yudhoyono nian iha seremonia entrega relatoriu CVA iha Bali foin lalais. Atu husu deskulpa de’it mos todan la di’ak. Deskulpa de’it todan ona, sa tan buat nebe boot liu ‘deskulpa’ ne’e.
Ho ida ne’e, hatudu momos katak, CVA ne’e produto politiku husi politku sira ho objectivu politiku. Tanba, iha politika, ema aten-barani de’it mak hatene husu deskulpa no ema ta’uk-ten de’it mak fo perdaun bebeik. Relasiona ho CVA, ita hotu hatene se mak la hatene husu deskulpa no se mak haka’as-an atu fo perdaun bebeik.
Povu Timor-Leste, hafoin hetan poder ukun-an husi ONU iha 2002, hahu kedas obra boot ida nebe sai ezemplu ba mundo tomak. Obra boot ne’e mak Comissão de Acolhimento, Verdade e Reconciliação, CAVR. CAVR remata ho rekomendasaun importante nebe estado RDTL presiza haktuir atu lori justisa ba povu Timor-Leste.
To’o oras ne’e, ita seidauk hare, Xanana Gusmão ka Ramos Horta, bainhira sira nudar Prezidente da Republika, halo buat ruma atu implementa ka hala’o rekomendasaun husi CAVR nian. Iha Estados Unidos da América, EUA, Kongresista sira lubun ida hakerek ona karta ba Sekretaria Estado, Condoleeza Rice, atu governu EUA husu deskulpa ba povu Timor-Leste no rekonhese EUA nia envolvimentu iha invazaun Indonesia ba Timor-Leste iha 1975.
Ironis, bainhira ema seluk haka’as-an insiste sira nia governu atu haktuir rekomendasaun CAVR, ulun-boot Timor-Leste justru haka’as-an fo perdaun ba nia funu-maluk no husu sira (inimigu, edit.) atu haluha tiha sira nia hahalok aat hasoru povu Timor-Leste. Dala ruma, hahalok sira hanesan ne’e mak iha politika ita hanaran, milagre politika.
Povu Timor-Leste iha duni kbiit istorika atu hamosu milagre politika. Karik kbiit ne’e la iha, Xanana ka Ramos Horta mos la sai prezidente Timor-Leste. Sira bele sai de’it gubernur, tan Timor-Leste sei halo parte provinsia Indonesia. Maibe, CVA labele sai parte husi milagre nebe povu Timor-Leste halo. Karika rezultadu CVA sai milagre politika, ne’e milagre ba Xanana ka Ramos Horta ho ema sira nebe hanoin katak CVA dalan uniku atu lori justisa ba Timor.
Iha realidade barak nebe istoria hakerek, milagre boot no maravilha barak nebe ulun-boot sira halo no hari, sai malisan aat liu ba povu nebe sira ukun. Hein katak, CVA la’os malisan ba povu Timor-Leste, maibe sai hanesan “corrente negativo” elektisidade nian nebe sei iha mos nia papel rasik atu kontribui ba prosesu povu Timor-Leste atu hetan naroman justisa. Justisa los nian. La’os justisa nebe Xanana ho SBY hakarak. La’os justisa nebe haburas fali kultura impunidade ba violador direitos humanos sira.
CVA: Produtu Politiku husi Politiku Sira ho Objektivu Politiku
Comissão Verdade e Amizade, CVA. Iha lian Indonesia Komisi Kebenaran dan Persahabatan, KKP. Ida ne’e mak komisaun nebe Prezidente Timor-Leste, Xanana Gusmão ho Prezidente Indonesia, Susilo Bambang Yudhoyono hari iha tinan 2004 liu ba. Objektivu husi komisaun ne’e, tuir Xanana ho SBY mak hanesan reflekte iha komisaun ne’e nia naran. Atu buka lia-los (kebenaran, edit.) hodi hametin amizade (persahabatan, edit.)
Lia los kona ba sa ida? Hanesan ita hotu rona, lia los kona ba violasaun direitos humanos nebe mosu iha Timor-Leste iha 1999 antes, durante no hafoin referendum nebe ONU organiza.
Publiku Timor-Leste ho Indonesia to’o komisaun ne’e remata nia servisu foin lalais, sei kestiona nafatin komisaun ne’e nia ezistensia no mos formatu nebe komisaun ne’e uza atu hetan lia los. Grupu solidariedade internasional konsidera komisaun ne’e nudar manobra politika husi ulun-boot nasaun 2 ne’e atu haluha tiha, tuir sira nia hakarak, akontesimentu trajiku nebe mosu iha tinan 1999. Tan, bainhira hanoin nafatin no buka ke’e nafatin militar Indonesia nia hahalok aat sira ne’e, sei estraga relasaun di’ak entre nasaun 2 ne’e.
Maski hetan kritika barak husi publiku, liu-liu husi familia vitima sira, Xanana Gusmão, nudar autor no pioneiru ba hanoin ne’e, kontinua fo argumentu katak, CVA mak opsaun nebe di’ak liu atu resolve problema violasaun direitos humanos 1999 do que ejijensia Timor-Leste nian atu hari Tribunal Internasional.
Ikus mai, tinan 4 liu tiha, CVA remata nia servisu. Karik iha lia los ruma, karik barak, ba publiku Timor-Leste, esperansa uit-oan liu, atu lia los sira ne’e lori benefisiu ba familia vitima sira. Buat nebe durante ne’e ema barak deskonfia mosu dadaun ona. Katak, CVA nia rezultadu sei aumenta tan frustrasaun ba familia vitima sira no sei hametin liu tan kultura impunidade ba perpetrador (pelaku, edit.) violasaun direitos humanos.
Hare de’it oin sa resposta imediata Prezidente Susilo Bambang Yudhoyono nian iha seremonia entrega relatoriu CVA iha Bali foin lalais. Atu husu deskulpa de’it mos todan la di’ak. Deskulpa de’it todan ona, sa tan buat nebe boot liu ‘deskulpa’ ne’e.
Ho ida ne’e, hatudu momos katak, CVA ne’e produto politiku husi politku sira ho objectivu politiku. Tanba, iha politika, ema aten-barani de’it mak hatene husu deskulpa no ema ta’uk-ten de’it mak fo perdaun bebeik. Relasiona ho CVA, ita hotu hatene se mak la hatene husu deskulpa no se mak haka’as-an atu fo perdaun bebeik.
Povu Timor-Leste, hafoin hetan poder ukun-an husi ONU iha 2002, hahu kedas obra boot ida nebe sai ezemplu ba mundo tomak. Obra boot ne’e mak Comissão de Acolhimento, Verdade e Reconciliação, CAVR. CAVR remata ho rekomendasaun importante nebe estado RDTL presiza haktuir atu lori justisa ba povu Timor-Leste.
To’o oras ne’e, ita seidauk hare, Xanana Gusmão ka Ramos Horta, bainhira sira nudar Prezidente da Republika, halo buat ruma atu implementa ka hala’o rekomendasaun husi CAVR nian. Iha Estados Unidos da América, EUA, Kongresista sira lubun ida hakerek ona karta ba Sekretaria Estado, Condoleeza Rice, atu governu EUA husu deskulpa ba povu Timor-Leste no rekonhese EUA nia envolvimentu iha invazaun Indonesia ba Timor-Leste iha 1975.
Ironis, bainhira ema seluk haka’as-an insiste sira nia governu atu haktuir rekomendasaun CAVR, ulun-boot Timor-Leste justru haka’as-an fo perdaun ba nia funu-maluk no husu sira (inimigu, edit.) atu haluha tiha sira nia hahalok aat hasoru povu Timor-Leste. Dala ruma, hahalok sira hanesan ne’e mak iha politika ita hanaran, milagre politika.
Povu Timor-Leste iha duni kbiit istorika atu hamosu milagre politika. Karik kbiit ne’e la iha, Xanana ka Ramos Horta mos la sai prezidente Timor-Leste. Sira bele sai de’it gubernur, tan Timor-Leste sei halo parte provinsia Indonesia. Maibe, CVA labele sai parte husi milagre nebe povu Timor-Leste halo. Karika rezultadu CVA sai milagre politika, ne’e milagre ba Xanana ka Ramos Horta ho ema sira nebe hanoin katak CVA dalan uniku atu lori justisa ba Timor.
Iha realidade barak nebe istoria hakerek, milagre boot no maravilha barak nebe ulun-boot sira halo no hari, sai malisan aat liu ba povu nebe sira ukun. Hein katak, CVA la’os malisan ba povu Timor-Leste, maibe sai hanesan “corrente negativo” elektisidade nian nebe sei iha mos nia papel rasik atu kontribui ba prosesu povu Timor-Leste atu hetan naroman justisa. Justisa los nian. La’os justisa nebe Xanana ho SBY hakarak. La’os justisa nebe haburas fali kultura impunidade ba violador direitos humanos sira.
Kla'ak semanal edisaun 22 (14 Jullu 2008)
Haliri
Poder Halo Ema Lambe Kaben
Estudante universitariu na’in 30 resin iha kadeia. Oras ne’e sira hasoru dadaun prosesu interogatoriu kona ba sira nia aksaun demonstrasaun hasoru desizaun Parlamentu Nasional atu sosa kareta 65.
Prosesu kapturasaun estudante sira ne’e hatudu momoos ba ita, ita nia politiku-na’in sira ninia bosok-ten. Iha kampanya atu kaer ukun, sira proklama atu defende diferensa hanoin, satan liberdade ema nian atu ko’alia. Maibe, kaer tiha ukun, sira nia hahalok hatudu liu karakter ema ditador nian. Proklama-an nudar demokratiku, maibe hahalok ema ditador.
Ema demokratiku tenke hahi liberdade ema nian atu hanoin no ko’alia. Liberdade atu kritika. Ema demokratiku la’os ema nebe alerjiku ba kritika ka demonstrasaun. Ema nebe alerjiku ba kritika maibe kontinua proklama-an nudar demokratiku, ne’e ema hipokrita ka iha lian Indonesia hateten munafik. Ba sira, demokrasia ka liberdade, serve de’it nudar kortina atu taka sira nia karakter otoritariu. Sira uza liafuan sira ne’e nudar kapote atu falu sira nia hahalok ditador.
Kapturasaun estudante sira foin lalais, fo mensajem politika ida klaru husi governu Alianca Maioria Parlamentar ba publiku Timor-Leste, katak demonstrasaun ne’e hahalok ida nebe sala. Ba Prezidente Parlamento Nasional, Fernando “La Sama” de Araujo, desizaun atu hola kareta luxu ba nia ho nia membru na’in 64, mak los liu no tenke los duni. Tanba ne’e, nia la iha opsaun politika seluk atu enfrenta protestu husi estudante sira hasoru desizaun orgaun estado nebe nia lidera. Unika opsaun nebe nia iha mak husik polisia tama ba universidade atu kaer estudante sira nebe halo protestu.
Kapturasaun estudante sira sai mos surpreza politika ida ba publiku. Surpreza la’os tanba deklarasaun Ministro Edukasaun, Dr. Joao Cancio Freitas, nebe hanesan loloos ditador Indonesia Soeharto nia ministro ka jeneral sira uluk nia deklarasaun bainhira estudante sira halo demonstrasaun hasoru politika orde baru. Kebebasan yang bertang-gungjawab.
Surpreza politika ne’e mak realidade katak, kapturasaun estudante sira ne’e mosu iha periudo governasaun nebe figura politika importante 2 involve iha laran nudar ulun-boot. Xanana Gusmao nudar Primeiro Ministro no Fernando “La Sama” nudar Prezidente Parlamentu.
Xanana Gusmao ho La Sama, figura politika 2 nebe durante periodu rezistensia, la’os de’it besik, maibe hamutuk ho jovem no estudante sira hodi hakilar loke hirus-matan hasoru militar Indonesia. Ema hotu hatene, La Sama hetan kastigu tinan 9 husi rejime Indonesia tan organiza demonstrasaun hasoru politika rejime Soeharto kona ba Timor.
Ohin-loron, hafoin kaer tiha ukun, ba dala uluk figura 2 ne’e mak publikamente konsente kapturasaun ba estudante tan de’it halo demonstrasaun. Bele dehan, demonstrasaun nebe La Sama organiza iha tempo ne’eba ho demonstrasaun nebe estudante sira halo foin lalais nia objektivu la hanesan, maibe iha kontekstu direito ba liberdade ekspresaun, hanesan de’it. Demonstrasaun pasifika kontra desizaun ka ezekusaun politika ida nebe la tuir povu nia aspirasaun.
Surpreza boot liu tan, tanba iha tinan 2 kotuk, Xanana ho La Sama la’os hatudu-an de’it maibe proklama-an nudar defensor prinsipiu demokrasia nian hodi organiza demons-trasaun hasoru governu Fretilin nebe tuir sira na’in 2, iha tendensia atu hamosu ditadura, maibe kaer tiha ukun hatama fali estudante sira ba kadeia tan halo demonstrasaun.
Governu Fretilin nebe, tuir Xanana ho La Sama, iha tendensia atu hamosu ditadura ne’e, durante ukun besik tinan 5, maski hetan demonstrasaun bar-barak hasoru nia politika, to’o loron nebe Fretilin husik ukun, o possivel governo ditador ne’e seidauk hatama ema ida ba kadeia tan halo demonstrasaun.
Demonstrasaun husi grupo eis-Komandante Cornelio “L-7” Gama, demonstrasaun hierarkia igreja katolika nebe dura loron 19, tuir mai demonstrasaun nebe Xanana ho La Sama rasik suporta iha 2006 atu hatun governu Fretilin. To’o demonstrasaun ramata, la iha ema ida mak tama kadeia, maski demonstrante sira hakilar ho liafuan insultu no tolok Primeiro Ministro momentu ne’eba, Dr. Mari Alkatiri.
Atu los ka sala iha loron oin mai, estudante na’in 30 resin ne’e sei la haluha sa ida mak Xanana ho La Sama nia governu halo. Iha loron oin mai, Xanana ho La Sama nia naran, la’os de’it hakerek iha estudante sira ne’e nia diario, maibe sei sai referensia mos ba estudante sira atu luta nafatin ba autonomia kampus no ba interesse publiku. Luta nebe Xanana ho La Sama uluk hanorin hela, maibe agora viola.
Lisaun importante ba ita hotu, liu-liu ba estudante sira: kadeira ukun la’os halo ema tolan kaben de’it, maibe halo ema lambe kaben mos.
13 July 2008
Kla'ak Semanal Edisaun 21 (7 Jullu 2008)
Download Edisaun tomak iha ne'e (1.3MB)
HALIRI
AMP, KKN ho MCC
Foin daudauk, bainhira asesór governu AMP nian, ekonomista Timor-oan, Dr. João Mariano Saldanha fila hosi Estadus Unidus, nia aviza: se Timor-Leste hakarak hetan fundu hosi MCC (Millennium Challenge Corporation), Timor-Leste tenke hadi’a ninia performance iha kampu governasaun oioin. Se leitór sira la hatene saida maka MCC, ida ne’e hanesan prezente – osan dolar juta atus resin – hosi nasaun Estadus Unidus ba nasaun kiak sira ne’ebé maka halo governasaun di’ak.
Kampu governasaun ida Timor-Leste tenke hadi’a maka kontrole ba korrupsaun. Timor-Leste nia performance iha kampu ida ne’e terrivel (aat tebetebes), katak iha korrupsaun maka’as iha governu. Timor-Leste hetan pontuasaun 43% de’it ba tinan 2008, ne’e duni MCC tau marka mean, katak nega tiha prezente boot ne’e ba ita-nia nasaun. Dr. João Mariano hatudu kedan liman ba governu anteriór nu’udár responsavel ba marka mean ne’e. Nia dehan dadus ne’ebé MCC foti atu halo sira nia rapór mai hosi governasaun FRETILIN.
FRETILIN la simu. Deputadu Estanislau da Silva hatán kedan katak Dr. João Mariano ko’alia sala. Hanu’usá maka iha 2006 Timor-Leste hetan pontuasaun 89% iha kontrole ba korrupsaun, iha 2008 pontuasaun ne’e sai fali 43%? Hetok, iha 2006 FRETILIN lakon tiha ona kontrole ba governu maske Timor-Leste atu hetan ona prezente MCC ne’e. Iha 2007 AMP maka iha podér. Dun bá dun mai, 2008 ne’e difisil ba ita-nia rain hetan prezente boot ne’e, tansá? Karik ita-nia governante sira nia hahalok sai indikadór ruma, ita bele kompriende tansá.
Iha Maiu tinan ne’e, Primeiru Ministru Xanana Gusmão rasik fó kontratu single source ida, kusta US$14,4 jutas atu sosa foos, ba Germano da Silva, vise-prezidente partidu CNRT, ne’ebé Xanana lidera, no mós Xanana-nia belun boot. Karik ita la koñese sé mak Germano da Silva, uluk nu’udár chefe gabinete ba Xanana enkuantu nia sei prezidente da repúblika, Germanno korupsi osan besik US$30.000 – osan hosi Gabinete Prezidente destinadu ba veteranu sira. Enkuantu Timor-Leste hein prezente hosi MCC, maun-boot Xanana fó prezente ba ninia belun sira. Kuitadu ba ita-nia emprezáriu sira, ne’ebé haka’as an mate-mean atu hetan netik proyek ruma. Eskándalu!
Maibé ita tenke justu iha ita-nia tratamentu ba Xanana relasiona ho eskándalu ida ne’e. Primeiru Ministru Xanana aten-brani nafatin hanesan gerilleiru di’ak ida hodi admite lalais katak nia sala. Prosesu ne’ebé nia uza hodi fó kontratu ba ninia belun-boot la’ós prosesu ne’ebé di’ak, nia dehan. Biasa tiha de’it. Ida ne’e karakterístika ida maun-boot Xanana sempre hatudu. Iha 2007 Xanana mós husu deskulpa kona-ba US$30.000 ne’ebé Germano korupsi iha gabinete prezidente nian. Nia dehan osan ninia belun Germano korupsi ne’e nia entrega fali ona. Umildade uitoan, matabeen uitoan, husu deskulpa, dehan “ha’u sala”, povu kontente ona. A vida continua.
Ne’e ba povu Maubere karik. Infelizmente MCC sei la monu ba fitas sira hanesan ne’e. Ó atu fó fali osan $14.4 jutas ne’e ka, ó-nia matabeen bele turu hanesan mota ka, ó bele hakru’uk to’o rai hodi rei MCC nia ain-okos ka, ó bele halo sá de’it, KKN, KKN duni. Fatuk ho ai, lalehan ho rai, ita hotu-hotu, hatene katak KKN ne’e buat ida atu hariku no habokur ema ida, rua nian ho kusta povu tomak nian. Laiha ema ida maka hakarak servisu to’o mate atu ida seluk mak goza fali. Ita hotu-hotu fó-kontribuisaun atu harii nasaun ida, ne’ebé serve ita hotu-hotu nia interese. Se uluk, poeta asua’in Francisco Borja da Costa dehan kolonialista sira susu ita-nia rai-bokur ho ita-nia isin-bokur, ohin-loron ita-nia maun-boot sira maka susu fali ita-nia rai-bokur ho ita-nia isin-bokur. Ho sira nia maioria parlamentár, sira sistematiza tiha korrupsaun iha Estadu. Sosa Grand Piano ba malu, sosa karreta luxu ba malu, asina xeke ba malu, fó servisu ho saláriu boot ba malu, proyek mós single source hotu. Ita dehan loloos de’it. MCC nia prezente ne’e atu ajuda povu hetan moris di’ak, la’ós atu hariku no habokur governante ho ninia kroni sira. Timor-Leste hetan prezente MCC ba 2008? La hetan boy!
Maibé ba governu AMP, la hetan prezente MCC mós la buat ida. Fundo Petrolífero prezente ida boot liu fali prezente MCC dala sanulu – atu fó ba malu, klaru! Tinan fiskál ne’e de’it Xanana ho AMP sei dada besik billaun ida (US$1.000.000.000,00) hosi Fundo Petrolíferu – 14 jutas mak bá ona Germano da Silva. Se tinan-tinan Xanana dada mínimu billaun ida, tinan tolu tan mak Timor-oan sei bá tane liman ba rikasu ho milionáriu sira. Maske nune’e ita tenke justu nafatin. Pelumenus Timor-oan ida ka rua sai netik milionáriu hanesan milionáriu sira hosi Jakarta, Harare, Pnompenh ho Rangoon. Ita sei bele tane liman ba sira hodi husu ezmola no Dr. João Mariano Saldanha bele descansa em pás iha Dili tanba nia la presiza bá-mai tan Estadus Unidus atu konsulta tan ho MCC.
03 July 2008
Kla'ak Semanal Edisaun 20 (30 Juñu 2008)
Haliri
Persegisaun Polítika iha Funsaun Públika!
Tinan 2008 sei sai hanesan tinan ba reforma hanesan Primeiru Ministru Xanana Gusmão deklara dala barak. Reforma katak sá? Reforma iha ne’ebé? Reforma atu halo saida? Karik resposta ida maka reforma liu hosi persegisaun polítika iha funsaun públika atu fahe kadeira ba membru partidu AMP nian? Talves polítika governu AMP nian ne’ebé ita hotu haree momoos liu maka polítika fahe kadeira hanesan balas jasa. Se maka AMP hetan fatin. Se maka la’ós AMP, sai!
Uluk, iha governu FRETILIN sira be agora tama iha AMP ne’e, barak maka trata FRETILIN tan iha ministru bar-barak. Agora, Governu AMP forma ho kadeira lubuk ida. Ministru sanulu resin ho sekretáriu de estadu besik tolunulu. Estrutura governu ida boot liu governu anteriór, komplikadu no laiha esplikasaun ida rasionál, hanesan ita nia matebian ida dehan “salada russa”. Maske nune’e, kadeira sei la to’o nafatin. Liu tiha semana hirak de’it, membru aliansa nian balu halo kedan surat atu presiona Xanana fó tan kadeira ba sira. La to’o tinan ida, ASDT husu hodi sai tiha hosi aliansa ne’e. Nune’e, hosi kadeira lubuk iha estrutura governu ne’e, sei hamosu tan pozisaun seluk atu rekoñese jasa-jasa para pengurus koligasaun AMP ho nomeasaun polítika ba kargu sekretáriu permanente, advaizer ho sst. Se la sai ministru ka sekretáriu, entaun sai netik sekretáriu permanente ho advaizer. Nasaun RDTL presiza kadeira barak duni atu halibur ema barak hosi partidu na’in haat ne’ebé halo aliansa hodi harii AMP.
Maibé ida ne’e la sufisiente. Aliansa boot, ema mós barak, ema barak hakarak sai boot, entaun kadeira mós tenke barak. Se kadeira iha governu laiha ona ita bá buka iha ne’ebé? Funsaun públika! Mákina estadu nian ne’ebé kaer no hala’o knaar estadu nian, sai hanesan fatin foun ida ba governu AMP atu uza sira nia kriatividade hodi esplora tan kadeira atu fó ba malu hanesan mineiru ida buka osan-mean iha fatuk-kuak. Se ministru la hetan, sekretáriu de estadu la hetan, sekretariu permanente ho advaizer la hetan, entaun ita hotu sai diretór ho administradór de’it.
Ita hatene ona katak diretór barak maka simu surat hosi ministru AMP nian atu sira husik sira nia kargu. Administrador subdistritu sira hosi Dili, Lospalos, Manatuto ho Oécusse mós hetan daudauk karta konvite atu sira hakiduk hodi fó fatin ba membru ho simpatizante AMP. Administrador Baucau nian semana hirak liubá sai tiha ona hodi entrega ninia kargu ba administradór “interinu” sem mais nem menos. Fahe kadeira ba malu ne’e la’ós ona mosu iha nivel polítiku-na’in sira de’it, maibé da’et mós ba funsionáriu públiku sira. La kleur funsaun públika sai fali AMP nia servisu-fatin no funsionáriu AMP. Funsaun públika sai fali AMP ho Maun Boot Xanana nia kusta hodi fahe ba malu hanesan fahe proyek.
Ita lahatene kampañe persegisaun ne’e atu to’o iha ne’ebé. Karik diretór hoi administradór laiha ona maka ema sira saar-rai mós tenke ema AMP hotu? Karik pozisaun iha funsaun públika sei nato’on atu bele akomoda membru AMP sira tomak? Partidu haat, ema mós barak!
Dala ruma governu AMP konfia hela katak sira sei kaer ukun to’o tinan-ba-tinan nafatin amen. Se nune’e duni di’ak. Se lae, kuandu governu foun sa’e fali, sira sei troka fila-fali funsionáriu sira ne’e hotu. Ida ne’e ita bele taru kedan! Agora de’it AMP nakdoko iha fatin ho presaun oioin. Ninia vida to’o tinan 2012 sei iha duvida boot. Se AMP la konsege kompleta ninia mandatu, diretór ho administradór foun sira ne’e sei bá ne’ebé? Entaun funsionáriu sira ne’e sai polítiku hotu no funsaun públika politizadu. Funsionáriu sira tama ho sai konforme partidu ida ne’ebé maka kaer governu. Funsionáriu ida sei laran la metin wainhira halo ninia knaar tanba laiha serteza ba ninia pozisaun. Enkuantu funsionáriu ida seluk hein hela katak lakleur ema ida foti ninia fatin ne’e sei sai. Nune’e, funsaun públika la’ós ona fatin atu serví povu maibé fatin atu fó kadeira ba malu, atu selu jasa ba malu. Funsaun públika mós sei nakonu ho funsionáriu sira ne’ebé iha de’it deskonfiansa ba malu tanba ida ne’e mai hosi partidu A no ida fali hosi partidu B. Konsekuénsia saida maka hahalok ida hanesan ne’e lori ba futuru nasaun nian, maka ita sei haree iha loron ikus.
Ba AMP, persegisaun polítika sai hanesan oxijéniu ba ninia vida. Polítika persegisaun ne’e polítika ba ema ne’ebé maka laiha preparasaun no maturidade nato’on atu asumi responsabilidade boot, hanesan responsabilidae atu kaer nasaun ida. So iha Timor-Leste maka buat ida hanesan ne’e ita dehan normál.
21 June 2008
Kla'ak Semanal Edisaun 19 (19 Juñu 2008)
Download Edisaun tomak iha ne'e (1MB)
Haliri
Vitória ba Estudante Timor-Leste.
Toyota Prado Sama Deputadu AMP!
Loron 12 fulan Juñu marka loron istóriku ida ba Timor-Leste. Movimentu estudante nian sai hanesan diman-tutun hodi lidera povu hasoru ukun-na’in sira, ne’ebé halo polítika la korresponde ho nesesidade povu nian. Disatisfasaun populár hasoru deputadu AMP ne’ebé hakarak sosa karreta luxu ba sira-nia an, hotu ho demo loron-tolu hodi obriga AMP dada filafali desizaun ne’e. Estudante sira halibur hamutuk presaun hosi sektór oioin iha sosiedade laran, hosi partidu opozisaun, mídia, NGO, grupu foin-sa’e, igreja ho grupu sosiedade sivíl sira seluk, hodi dezafia desizaun ne’e. To’o ikus deputadu sira hosi aliansa maioria rende duni, hodi dada filafali desizaun atu sosa karreta luxu. Ne’e vitória ida ba movimentu estudante nian no ba povu Timor-Leste tomak.
Ita tenke basa liman ba estudante sira, ne’ebé lakohi tuur nonook bainhira sira haree injustisa. Sira hatudu katak ho determinasaun uitoan, foho mós sira bele muda, tasi mós sira bele fera, maioria parlamentár mós tenke hakru’uk. Se estudante sira bele halo demo hasoru deputadu sira tanba karreta hirak ne’e, saida tan maka sira bele halo? Resposta maka, se deputadu sira fiskaliza governu nia lala’ok, sosiedade sivíl maka tenke fiskaliza deputadu sira. Estudante sira loke uluk ona dalan hodi hatudu katak sira iha “podér atu veto” buat ne’ebé parlamentu deside. Entaun, karik sei iha mós asaun hasoru korrupsaun aas ne’ebé buras iha governu AMP laran? Se povu sisi hahán maka ofisiál governu AMP sibuk hamahar fali sira-nia bolsu? Halo mós asaun hasoru tentativa atu fa’an rai ba ema li’ur bainhira rai atu kuda ai-han ba povu mós laiha. Halo mós asaun hodi ejije justisa ba ukun-na’in sira, katak hotu-hotu tenke hakru’uk ba justisa? Ita tenke ejije istória loloos kona-ba atake hasoru Xefe de Estadu, Prezidente Ramos-Horta iha fulan Fevereiru ne’e, no mós autór loloos ba krize tinan 2006. Sosiedade sivíl iha knaar boot atu halo atu fiskaliza no kontrola ukun-na’in sira bainhira sira ho sira laiha vontade atu fiskaliza malu.
Movimentu estudante ne’e hahú ona momentum ida atu marka estudante sira nia prezensa hanesan katalizadór ba mudansa ka reforma. Ida ne’e vitória ki’ik ida ba vitória importante sira seluk ne’ebé atu mai. Estudante sira iha Indonézia kaer papél importante hodi hamonu ditadór Suharto, ida ne’e fó lisaun barak ba ita hotu, liu-liu ba estudante sira. Estudante Timor-Leste nian tenke kontinua nafatin ho momentum ida ne’e hodi kestiona nafatin buat ne’ebé maka sira haree la loos. Sira bele sai matan ho tilun atu tutan povu ki’ik sira nia kbiit hodi asegura katak ukun-na’in sira serve duni interese povu nian la’ós sira nia an rasik.
Ikus mai, saida maka ita bele hatete kona-ba deputadu aliansa maioria? Ita basa liman ba sira tanba to’o ikus sira hetan duni o bom senso hodi haree katak sira-nia kadeira importante liu Toyota Prado. Deputadu sira rende tanba sira lakohi lakon kadeira. Karik sira ulun moruk atu sosa duni karreta luxu ne’e ba sira-nia an maka sira lalika mehi tan atu ukun to’o 2012. Insidente ne’e hatudu karákter reprezentante povu nian ne’ebé povu tomak fó fiar atu reprezenta povu-nia interese, maibé, to’o ikus buka habokur an fali. Bainhira povu sisi hahán no deputadu sira sisi fali karreta luxu ba nia an, ne’e ita bolu saida? Deputadu sira halo fali Uma Fukun hanesan fatin atu hetan benefísiu ba ninia an rasik. Ohin sira sisi karreta ho laptop, aban fali saida? Se nune’e, sé maka lakohi sai deputadu?
Depois sira defende karreta 65 ne’e mate-mean. Lójika iha ne’ebé atu fó karreta luxu ba malu iha tempu ida povu ne’ebé fó mandatu ba sira dada-iis hela tanba sasán folin karun, ai-han menus no presu mina-rai sa’e to’o lalehan? Razaun saida loos maka Prezidente Parlamentu, Sr. Fernando Lasama defende metin katak karreta ne’e deputadu sira-nia direitu hodi bolu tan estudante sira beik-teen no laiha kapasidade intelektuál? Vise Prezidente Parlamentu, Dr. Vicente Guterres defende to’o matan-fuan atu naklosu sala-sala iha TVTL kona-ba desizaun ida ne’e? Vise Primeiru Ministru José Luis Guterres defende desizaun ne’e hodi dehan katak povu lakohi deputadu sira halo servisu. Aduh! Entaun lalika fó Toyota Prado de’it, fó mós Grand Piano ba deputadu ida-idak, keta nune’e sira sei servisu di’ak liután?
Sorte! Se movimentu estudante ne’e la mosu, ita la hatene loos, keta la’ós karreta luxu de’it karik? Loron ida maka deputadu ho ukun-na’in sira sei moris iha luxu maibé tau fali povu ba lixu. Ohin, infelizmente ba deputadu sira, Toyota Land Cruise Prado halai sala sama fali nia na’in to’o mate. Aban ita la hatene. Maibé salut nafatin ba estudante sira. Viva Estudante Timor-Leste!
Kla'ak Semanal Edisaun 18 (8 Juñu 2008)
Haliri
Moe Boot ka Moe Laiha?
Si’ik to’ok! Ba rai ida, ne’ebé konsideradu hanesan ki’ak liu iha mundu, povu moris ho menus de $1 loron ida, balu sei hela nafatin iha lona okos, krize ai-han aperta, ho problema polítika-sosiál ne’ebé bele doko rai ne’e to’o monu, saida maka ninia reprezentante sira halo atu hadi’a nasaun ne’e? Sira sosa Toyota Land Cruiser Prado ho folin besik $35,000 ba membru parlamentu ida-ida! Ida ne’e maka ita nia reprezentante sira deside iha Uma Fukun.
Ida ne’e ema bolu eskándalu ka moe-boot iha rai barak. Rai barak ne’ebé riku mós ema sei la hanoin to’o desizaun ida hanesan ne’e. Ba rai ki’ak terseiru mundu sira buat sira hanesan ne’e normál fali? Karik mentalidade terseiru-mundista nian maka lanu hotu ona Timor-oan sira? Até ita-nia reprezentante sira mós laiha ona moe atu fó prezente ba malu ho povu-nia kustu? Entaun ida ne’e la’ós moe boot maibé moe laiha!
Imajina. Osan $35.000 atu sosa Toyota Prado ida bele selu ema na’in hira bá servisu? Bele halo uma hira ba IDP sira ne’ebé oras ne’e hakarak fila fali ba sira-nia fatin? Bele hadi’a eskola hira? Bele sosa foos karón hira ba populasaun iha Ataúro?
Deskulpa! Ita haluhan tiha. Membru parlamentu sira mós tenke iha netik “dignidade” ho “importánsia” nu’udár reprezentante povu nian. Membru parlamentu tenke iha karreta luxu tanba sira nia pozisaun importante. Keta ho karreta luxu no goza ho moris di’ak maka sira bele rezolve povu nia problema tomak karik? Sira presiza Toyota Prado di’ak ida atu fó netik konfortu (kenyamanan) bainhira sira dezloka ba foho atu hare “sira-nia povu”. Iha dalan ibun, Toyota Prado ho vidru metan no AC malirin sei haketak sira hosi povu ne’ebé sira reprezenta tanba sira tenke proteje sira-nia “dignidade” ho “importánsia”. La kleur kala Toyota Prado maka sei vizita dezlokadu sira, ne’ebé ohin haloot lona iha kampu IDP hodi harii fali lona iha fatin-seluk, hodi lori lian-murak ba sira. Tebes duni, rai-manas ho rai-rahun la’ós fatin ho dignidade ba deputadu sira ne’ebé mesak ema importante de’it.
Ikus ne’e de’it karreta estadu nian la’o namkari tun-sa’e iha Dili laran barak liu fali karreta pribadi. Kuitadu. Iha Domingu ho loron-santu mós funsionáriu sira ne’e badinas nafatin hodi hala’o servisu tanba ne’e maka sira semo bá-mai ho karreta plat G. Até sira nia família tomak mós tuir hotu sira bá servisu. Sá tan sira halo sira nia servisu iha tasi-ibun durante pikiník. Kuandu Toyota Prado sira ne’e mai hotu, 65 totál, Dili laran kala sei sai hanesan sidade boot ida hanesan Singapura ka Sydney. Karreta lakan-nabilan sei tun-sa’e entre mizéria ne’ebé maka hanesan moris loron-loron ba povu baibain. Señór deputadu sira sei mantén sira-nia “dignidade” ho “importánsia” hodi tau sira nia an diferente hosi povu ki’ik-kiak. Dili sei sai fatin ba Pajero ho Prado de’it, ba ema boot ho “dignidade” no “importánsia” hanesan na’i-ulun reprezentante sira.
Depois ita husu tansá maka MCC (Milleniu Challenge Coorporation) sei laran rua-rua atu fó osan compact mai ita? Haree de’it ba indikadór ne’ebé foin daudauk MCC publika. Iha tinan 2006, iha governu anteriór, Timor-Leste hetan marka verde iha kontrolu ba korrupsaun, ne’e katak livre hosi korrupsaun. Iha tinan 2008, MCC fó marka mean ba governu ida ne’e tanba korrupsaun ne’ebé aas. Ho karreta 65 ne’e, governante sira la na’ok de’it ona hosi kotuk maibé na’ok tan hosi oin hodi uza sira-nia “maioria parlamentár” atu fó karreta luxu ba sira nia an rasik.
Primeiru Ministru AMP, Señór Xanana Gusmão, deklara katak tinan ne’e sai tinan ba reforma. Kala reforma maka mai duni ona ne’e. Reforma uluk ba na’i-ulun sira. Fó lai “dignidade” ho “importánsia” ba sira, depois maka sei halo fali reforma ba povu ne’ebé sira reprezenta. Ita hein katak bainhira reprezentante povu nian ne’e hetan ona moris di’ak, sira sei hanoin hodi halo netik buat ruma ba povu ne’ebé sira reprezenta. Sira sei reforma netik povu ki’ik sira hodi fó mós dignidade ho importánsia ba sira. Ka, reprezentante sira sei buka moris di’ak de’it no haluhan tiha susar ne’ebé sira nia povu hetan? Si’ik to’ok ba?
Subscribe to:
Posts (Atom)
.gif)
