Kla'ak Semanál Edisaun 43 (24 Marsu 2009)

Publish at Scribd or explore others: Politics & Governmen eBooks longuinhos monteiro jose luis oliveira

HALIRI

Dr. Longuinhos Monteiro nia fatin la’ós PNTL

Nomeasaun Dr. Longuinhos Monteiro ba xefia PNTL foin daudauk halo ema barak maka preokupa. Husi polítiku sira iha Parlamento Nacionál, to’o lideransa sosiedade sivíl nian no mós povu baibain, expressa preokupasaun ida hanesan katak Dr. Longuinhos Monteiro la prienxe kritéria importante barak atu kaer kargu ida ne’e. Até husi kotuk, dirijente PNTL nian hanesan sub-inspetór barak maka la simu nomeasaun Dr. Longuinhos Monteiro nian ho razaun oioin. Ita la presiza hakfodak ho reasaun ida ne’e karik ita kompriende no ita iha koñesimentu uitoan kona-ba Dr. Longuinhos Monteiro nia pasadu – profisionál no mós pesoál.

Primeiru, Dr. Longuinhos Monteiro la’ós membru PNTL, nia ema sivíl. Lei ho regulamentu ne’ebé regula rejime promosaun iha PNTL laran la fó fatin ba ema sivíl atu asume kargu ida ne’e. Sé maka bele asume kargu ne’e tenke mai duni husi organizasaun ne’e nia laran, nia tenkesér polísia duni. Se ita haree didi’ak, espíritu lei ne’e razoavel. Iha sistema promosaun ne’ebé di’ak, hanesan lei ne’e nia objetivu, membru polísia hotu-hotu iha oportunidade atu loron ida asume kargu aas liu iha PNTL. Maibé ho nomeasaun Dr. Longuinhos Monteiro nian, governu loke ona presedénsia ida atu taka dalan ba membru PNTL sira seluk ne’ebé iha aspirasaun atu loron ida sa’e husi diviza ba diviza. Membru PNTL ne’ebé maka iha poténsia no mós aspirasaun atu asume kargu ida ne’e sei la realiza sira nia hakarak tanba ikus mai polítiku na’in sira mak sei deside. Ne’e duni ita bele kompriende tansá mak sub-inspetór barak la konkorda ho interferénsia husi polítiku na’in sira hodi hili fali ema sivíl ida atu lidera sira, hodi nune’e taka fali dalan ba sira atu avansa mós sira nia kareira.

Tuir fali mai Dr. Longuinhos Monteiro la prienxe kritéria hanesan sidadaun ne’ebé respeita no hakru’uk ba lei. Bainhira kaer knaar hanesan Prokuradór Jerál, Dr. Longuinhos Monteiro envolve fali iha kazu eskandalozu (moe boot) ida: iha alegasaun sériu katak Dr. Longuinhos Monteiro halo ameasa ba ema no mós uza ninia pozisaun atu obriga ema fó osan ba nia. Kazu ne’e hetan atensaun husi ema barak no mós fó-sai iha mídia massa hanesan TVTL ho mídia sira seluk, nasionál no mós internasionál.

Iha loron ida iha tinan 2003, Dr. Longuinhos Monteiro hamutuk ho ninia maluk na’in haat (inklui Sr. Estaquio Guterres, Sr. Benevides Correia Barros ho membru PNTL na’in rua) bá ameasa Sr. Francisco Lui, alias Akuileong, hodi fó osan ba sira na’in lima. Iha Sr. Francisco Lui nia alegasaun nia dehan katak nia entrega osan 279 juta Rupiah (ekivalente ho besik US$25,000). Sr. Francisco Lui mós kesar kazu ne’e ba polísia i polísia hatama keixa ne’e ba iha Ministério Público (MP). Maibé dokumentu sira ne’ebé relasiona ho kazu ne’e lakon tiha de’it iha MP hanesan mistériu, haktuir Dr. Longuinhos Monteiro, boot MP nian.

Ikus mai kazu ne’e sai mós iha jornál i Dr. Longuinhos Moteiro tenta taka Sr. Francisco Lui nia ibun hodi hatama nia ba tribunál dehan Sr. Francisco Lui halo defamasaun. Maibé Tribunál de Recurso rejeita tiha kazu ne’e dehan Dr. Longuinhos Moteiro laiha razaun atu kesar kazu ne’e nu’udár defamasaun tanba kazu ne’e bazeia ba faktu. Hetok Tribunál de Recurso mós rekoñese katak Dr. Longuinhos Monteiro involve duni iha kazu kriminál.

Iha tan kazu seluk ne’ebé sai sasin ba ninia inkapasidade atu asume kargu ida ne’e. Iha City Café iha malae ida tiru tiha empregada ida ho pistola, maibé ikus mai malae ne’e eskapa tiha prosekusaun. Empregada ne’ebé hetan tiru la hetan justisa. Hafoin iha fali kazu ida kona-ba emprezariu husi rai Xina ne’ebé hatama sasán falsu (hanesan omo Rinso). Emprezáriu ne’e hetan akuzasaun ba ninia hahalok maibé dala ida tan akuzadu ne’e konsege halai tiha husi lei. Iha mós kazu kona-ba feto sira ne’ebé servisu iha prostituisaun. Dr. Longuinhos Monteiro hanesan prokuradór la fó protesaun sufisiente ba vítima sira ne’e i kontra fali konvensaun internasionál kona-ba direitus umanus ne’ebé Timor-Leste adere bá. Ikus liu, durante tempu ne’ebé Dr. Longuinhos Monteiro prezide hanesan PGR, iha kazu rihun resin mak pendente hela iha MP no laiha rezolusaun. Kazu sira ne’e inklui kazu krize 2006 no mós atentadu hasoru Presidente José Ramos-Horta.

Em suma, Dr. Longuinhos Monteiro laiha integridade morál atu defende lei no lia-loos i nia laiha kapasidade atu maneja instituisaun ne’ebé nia kaer. Agora nia mak atu kaer fali PNTL, instituisaun ne’ebé iha autoridade atu haforsa lei no mós prevene violasaun ba lei antes violasaun ne’e mosu. Iha 2003 hanesan prokuradór Dr. Longuinhos Monteiro bá ameasa ema hodi hetan osan. Hanesan Komandante Jerál PNTL nian, saida loos mak Dr. Longuinhos Monteiro sei bele halo tan?

Se Dr. Longuinhos Monteiro ho makalah ida ho kualidade ki’ik hanesan ne’e bele sai Komandante Jerál PNTL nian, sorpreza saida tan mak governu AMP sei hato’o tan mai ita? Dra. Lucia Lobato mak sei prezide iha Komisaun Anti Korrupsaun (KAK) karik? Ita bulak hotu ona!

Kla'ak Semanál Edisaun 42 (24 Fevereiru 2009)

Publish at Scribd or explore others: Politics & Governmen eBooks rebel ffdtl

Haliri

“Kerbau Kasih Susu, Sapi Dapat Nama…”

Titulu “Haliri” foti husi deputado AMP ida nia proverbio nebee hasai durante debate Orsamentu Jeral Estado 2009 iha Parlamentu Nasional.

Literalmente iha dalen tetum katak “karau-timur mak fo susu-ben, karauvaka mak hetan naran.” Politikamente proverbio ne’e nudar “soe lia” ida kontra hanoin ka argumentu husi deputadu Fretilin balun nebee hateten katak, osan Fundu Minarai nebee oras ne’e governu AMP buka atu gasta liu husi limite nebee lei Fundu Minarai determina, nudar rezultadu husi esforsu husi governu

Fretilin nian.

Ho “soe lia politika” ne’e, deputadu AMP ne’e hakarak hateten katak, bainhira ko’lia kona ba Fundu Minarai nian, Fretilin hetan (ka buka hetan) naran de’it husi riku-soin Povu Timor-Leste nian. Ho lian seluk karik, deputadu ne’e hateten katak Fundu Minarai la’os Fretilin ninian, maibe Povu Timor-Leste nian.

Hanoin hanesan ne’e mosu mos husi deputada AMP, Maria Paixão. Jornal Diario Timor Post, edisaun no. 08183, segunda-feira, 02 Fevereiru 2009, iha pajina 8, ita bele hetan deklarasaun deputada defensora polítika AMP ne’e nia deklarasaun ba titulu notisia diario ne’e nian. Notisia ne’e nia titulu mak “Paixão: Fundus Minarai Laos Fretilin Nia Kosar Ben.” Iha notisia ne’e nia laran, deputada AMP ne’e hametin liu tan nia argumentu hodi dehan “...laiha razaun ba Fretilin atu hateten katak fundus minarai mai husi esforsu boot Fretilin nian...”

Deputadu AMP na’in 2 ne’e nia deklarasaun ka nia soe-lia politika los duni. Los duni ho razaun katak, minarai no gas natural ka riku-soin seluk nebee iha tasi ka rai Timor nia okos la’os Fretilin nia kosar-ben, “nem tão pouco” AMP nia kusta. La’os mane Timor ida nia to’os ka natar folin, mos la’os feto Timor ida nia barlake folin. Ne’e Povu Maubere nia propriedade. Tan ne’e, Povu Maubere de’it mak iha direito atu reklama.

Politik-na’in AMP 2 ne’e iha razaun duni atu ko’alia nune’e tanba sira haree minarai no gaz natural iha tasi Timor nia okos ne’e hanesan tua tinto iha kalis-laran ka kaldeirada iha bikan laran nebee hatur ona iha sira na’in 2 nia oin. Sira na’in 2 hamutuk tan ho sira seluk nebee hanoin hanesan sira na’in 2, mos haree Fundu Minarai ne’e nudar format konkretu husi folin real ida: OSAN ka folin ruma hanesan riku-soin uzavel baibain.

Sira la haree Fundo Minarai hanesan konseitu ka mekanismu ida. Tan ne’e sira hadau tiha Fretilin nia direitu atu hetan apresiasaun (penghargaan, edit.) justa ba prosesu no esforsu nebee ema Fretilin halo hodi hamosu konseitu ka mekanismu Fundo Minarai. Karik sira na’in 2, hamutuk ho sira seluk nebee hanoin hanesan sira na’in 2, hanoin katak tinto iha kalis-laran no kaldeirada iha bikan-laran tun de’it husi lalehan mai tan sira na’in 2 nia harohan, entaun sira na’in 2 iha de’it dever atu “menikmati” sabor tinto no kaldeirada ne’e nian.

Maibe realidade la’os hanesan ne’e. Atu iha uma, restorante ka hotel sempre iha ema atu prepara no serve hahan ka hehemu ba ita. Tan ne’e, bainhira ita han no hemu bosu tiha la fo apresiasaun ba ema nia servisu (jasa, edit.), ema dehan ita “falta de cortesía.” Karik ita la iha biban atu ba to’o dapur hodi hato’o ita sentido de apresiasaun, pelo menos ita hato’o liu husi servente nebee foti tinto no kaldeirada tau iha ita nia oin. La’os han hemu hotu, hamos ibun no basa kidun la’o dadaun.

Minarai ho gaz iha tasi Timor nia okos la teki-teki nakfilak ba osan. Dr. Mari Alkatiri nudar negosiador nebee reprezenta Timor-Leste iha negosiasaun Tasi Timor durante administrasaun UNTAET, mezmu ke hetan dezignasaun husi Congresso CNRT, Maibe dezignasaun ne’e bazeia ba prinsipiu meritokrasia. Katak tanba nia konhesimentu no kapasidade pessoal nebee nia iha mak nia hetan fiar. Infelizmente, ganansia ba poder no matan naklosu ba osan, halo politiku barak sai “ahistoris.” Balun sofre amnesia (moras lakon memoria, edit.) ka iha dalen tetum dehan “haluha an,” hanesan deputadu AMP na’in 2 nebee tanba moras “amnesia historis” lakohi “menghargai” buat nebee Fretilin halo durante ukun nasaun ne’e besik tinan 5.

“Amnesia historis” halo Xanana sai ema “mau pagador” ba maluk internasional sira nebe uluk solidariu ho luta Povu Maubere, hanesan maluk Charlie Scheiner husi grupu Solidariedade ETAN (East Timor Action Network) iha Estados Unidos Amerika.

Xanana nia komentariu sarkastiku iha Parlamentu Nasional ba maluk Charlie nia involvimentu iha petisaun protestu sosiedade sivil nian ba dezenvolvimentu Central elektrisidade Oleo Pesado, hanesan surik kro’at nebe sona borus maluk solidariedade internasional nia fuan.

Finalmente ita bele kompreende tanba sa mak deputadu AMP na’in 2 ne’e ko’alia hanesan ne’e. Sira na’in 2 hamutuk ho deputadu AMP seluk, kecuali Mario Carrascalão, tenke banati tuir sira nia mestre. Buat sira ne’e halo ita hanoin fali proverbio Indonesia nian nebe hateten “guru kencing berdiri, murid kencing berlari.” Xanana de’it “mau pagador” ona, sa tan nia “antek-antek” sira?

Kla'ak Semanál Edisaun 41 (9 Fevereiru 2009)

Publish at Scribd or explore others: eBooks corruption xanana

Haliri

Longuinhos Monteiro Serve atu Sai Komandante Jeral PNTL?

Longuinhos Monteiro sai nudar buah bibir publiku Timor-Leste. Longuinhos Monteiro sei husik nia kargu nudar Prokurador Jeral Republika sai fali komandante jeral PNTL iha fulan Marsu nia laran. Hanesan mos Prokurador Jeral Republika, PNTL mos sei iha relasaun ho implementasaun justisa. Setor justisa durante ne’e nudar orgaun estadu ida nebe sai kritiku liu, tamba la lao tuir lei nebe vigora tiha ona.

Tuir informasaun nebe fo sai ba publiku katak iha kazu liu 4700 nebe sei pendenti hela iha Tribunal. Kazu hirak ne’e sei pendente hela tamba mos Prokurador Jeral Republika la halao nia knaar lolos. Tuir Jose Luis de Oliveira husi Asosiasaun HAK katak Prokurador Jeral Republika iha intervensaun tidak murni iha area justisa.

Onze Fevereiru nudar kazu ida nebe sei moris buras iha memoria ita hotu nian; hanesan toos nain nebe hein udan iha bailoron, ita hotu mos hein hela rezultadu investigasaun Onze Fevereiru. Udan tun dala rua tiha ona maibe investigasaun sei Prokurador Jeral Repu-blika nia liman. Maibe udan sei tun tuir nia tempu, investigasaun iha ema nia liman tamba ema mak servisu, bele hatun rezultadu investigasaun bainhira deit ita hakarak. Maibe, liu-tiha tinan ida ona rezultadu mos laiha.

Investigasaun nebe Prokurador Jeral Lidera hodi bolu mos polisia Amerika (FBI) no Australia, rezultadu investigasaun hirak ne’e too agora publiku seidauk hetan. Autopsia nebe tuir lolos familia iha direitu atu hetan, ohin loron la hetan nia paradeiru. Rezultadu au-topsia nebe fo sai subar ba publiku liu husi Jornal Australia The Age nebe hateten katak Alfredo Reinado mate tamba ema tiru besik. Maibe hanesan tipiku Longuinhos, nia hatene nega deit katak informasaun ne’e la los, tamba hakarak kontrola informasaun. Informasaun tenki tuir nia hakarak. Maski nia hatene katak rezultadu nebe fo sai subar ne’e Xefi autopsia Muhamad Nurul Islam mak lidera.

Se tan mak halo autopsi ba Alfredo Reinado no Leopoldino nia mate? Klaru katak ema bainbain laiha kbiit atu halo autopsia, signifika katak autopsia ne dokumentu validu ida. Dala ida tan Jose Luis de Oliveira nebe durante ne’e akompaña prosesu judisiariu hateten katak Longuinhos Monteiro rasik involve iha Onze Fevereiru, se hodi kazu ne’e ba oin Longuinhos sei hasoru mos justisa.

Sei hanoin… oinsa Longuinhos Monteiro involve halo diskusaun politika relasiona ho kampaña eleisaun jerais hodi koalia telefone ho Leandro Isaac konaba Alfredo Reinado Alves nebe nia gravasaun telefonika ema fo sai iha Parlamentu Nasional? Sei hanoin mos oinsa Longuinhos Monteiro halo negosiasaun fali ho Gastão Salsinha molok atu kaer nia. Saida mak nia koalia ho Gastão Salsinha iha tempu neba? Ohin loron mos sei sai segredu hela, karik Gastão Salsinha mak loron ruma sei fo sai. Ida ne’e mak ita bolu Prokurador Jeral Republika halo intervensaun politika maibe laos atu implementa lei. Perguntas katak nia halo intervensaun politika tamba halo tuir ordem ema seluk nia, ne kestaun seluk. Kestaun mak nia Prokurador Jeral Republika nasaun RDTL nian.

Informasaun katak Alfredo Reinado mai ataka Presidenti Republika ho osan barak iha bolsu mai husi Prokurador Jeral Republika. Informasaun katak Alfredo Reinado iha osan USD miliaun 1 ida iha Banku Australia mai mos husi Prokurador Jeral Republika. Maibe, triste liu informasaun hirak ne’e Prokurador Jeral da Republika governu Australia nega katak konta bankaria ne’e la ejiste. Informasaun barak relasiona ho Onze Fevereiru nebe sai husi Presidenti Republika mai husi Prokurador Jeral Republika.

Laos governu Australia deit mak nega informasaun husi Prokurador Jeral Republika, maibe tribunal rasik mos kontra tiha ona akuzasaun nebe prokurador jeral halao ba advogadu Aqui Leon nian konaba kazu korupsaun nebe involve Prokurador Jeral Republika. Estrañu liu mak kazu korupsaun nebe akuza Prokurador Jeral Republika halo korupsaun ba osan liu juta 370 rupiah la prosesa to ohin loron. Maibe prosesa fali kazu nebe Longuinhos Monteiro foti hodi hasoru advogadu Aqui Leon nian nebe foin lalais tribunal deside invalidu. Kazu Aqui Leon hanesan mos kazu sira seluk sei arkiva deit ka pendenti hela. Se karik Prokurador Jeral Republika foun bele prosesa fali kazu hirak ne’e? Bele deit maibe knaar investigasaun sei iha fali PNTL nia liman, nebe Longuinhos Monteiro agora sai nudar komandante jeral.

Saida deit Prokurador Jeral Republika sei halo. Tuir lolos Salsinha ho nia grupu sai tiha ona husi prizaun preventiva, maibe too agora besik tinan ida ona. Los katak tuir prosesu kodiku penal Timor-Leste fo dala atu hatutan prizaun preventiva bainhira kazu ne’e kompleksu. Maibe kazu Onze Fevereiru mak kompleksu ka tamba Salsinha ho nia grupu mak lakohi tuir skenariu nebe prepara tiha ona ba sira? Iha loron 2/2 foin lalais iha enkontru Presidenti Republika no Gastão Salsinha nebe tuir Joaquina Lemos, Salsinha nia kaben hateten ba LUSA (8/2) katak enkontru ne’e husu ba Salsinha ho nia grupu atu bainhira sai husi prizaun nonok deit maibe Salsinha lakohi tamba hakarak koalia sai saida los mak akontese.

Triste liu dala barak Prokurador Jeral kahor tiha entre prosesu justisa no investigasaun. Tribunal uza fali hanesan ameasa ba Gastão Salsinha ho nia grupu tamba liutiha enkontru ho Presidenti Republika, Longuinhos hateten ba media katak kazu sei prosesu iha fulan Janeiru, maibe resposta husi ministeriu publiku mak hateten katak prokurador jeral mak seidauk prontu.

Prosesu justisa iha tribunal buat ida, Salsinha sira iha direitu atu defende an iha tribunal. Maibe la signifika katak rezultadu investigasaun sei la fo sai too desizaun tribunal. Rezultadu investigasaun tuir lolos fo sai ona. Kazu nebe kompleksu no barak mak krize nebe akontese iha 2006 maibe Komisaun Inkeritu Internasional fo sai relatoriu iha fuln Outobru 2006 ba kazu Abril no Maiu. Rekomendasaun husi komisaun inkeritu internasional mos too agora seidauk implementa. Justisa Timor-Leste sei sai diak liu bainhira PNTL nebe iha knaar atu mantein lei no ordem iha Longuinhos Monteiro nia ukun? No tamba sa nudar Prokurador Jeral Republika iha kazu barak mak la rezolve, ohin loron sai fali komandante jeral PNTL?

Kla'ak Semanál Edisaun 40 (26 Janeiru 2009)

Publish at Scribd or explore others: Politics & Governmen eBooks corruption xanana

Kla'ak Semanál Edisaun 39 (28 Dezembru 2008)

Kla'ak Semanál Edisaun 39 (28 Dezembru 2008)

Publish at Scribd or explore others: Politics & Governmen eBooks corruption ramos

Haliri
Timor-oan la merese hetan MCC tanba?...
Timor-Leste la merese fundu husi MCC (Millennium Challenge Coorporation), deklara instituisaun ne’ebé kaer fundu ne’e. Fundu MCC ne’e nasaun amigu Estadus Unidus da Amérika mak estabelese atu ajuda nasaun ki’ak sira hanesan ita. Se ita merese karik, fundu ne’e sei osan ba ita nia nasaun tokon atus ba atus atu ajuda harii infraestrutura sira ne’ebé bele ajuda ita sai husi pobreza. Maibé lae. Tinan ida ne’e, hanesan tinan uluk, Timor-Leste kontinua la merese. Tanba sá? Tanba korrupsaun.

Korrupsaun ida ne’ebé, oinsá? Ida ne’e mak agora sai fali debate boot. Ita dun ba malu sé mak halo korrupsaun, sé mak na’ok Estadu nia osan, sé mak fó proyek ba fe’en sira ho la’en sira, ba sobriñu sira. To’o ikus, enkuantu boot sira dun malu ba mai, sira haluhan tiha katak povu ki’ik sira dun duni ba sira.

Presidente Ramos-Horta responde ba fallansu husi Timor-Leste atu hetan fundu ne’e hodi dehan fali katak MCC ne’e ko’alia arbiru de’it. Korrupsaun iha Timor-Leste laiha, oinsá mak MCC bele dehan ita nia nasaun ne’e pratika korrupsaun? Ne’e halo ema barak mak hamnasa, liu-liu ema-boot sira husi komunidade internasionál tanba ita nia Prezidente halo-an hanesan labarik no laiha maturidade. Maluk sira iha Timor-Leste hatete momoos de’it, Sr. Presidente da Repúblika fasilita korrupsaun iha ita nia rai doben.

Depois mai fali intelektuál ekonomista ida naran Dr. João Mariano Saldanha. Dr. João Mariano hatudu liman katak governu anteriór, governu FRETILIN, mak satan netik Timor-Leste nia xanse atu hetan fundu ida ne’e. Sé mak la koñese Dr. João Mariano nia istória mak monu ba ninia fitas. Atu defende ninia kadeira, nia tenke ko’alia tuir versaun ne’ebé ninia patraun sira fó-sai hanesan versaun ofisiál.

Ita haree didi’ak istória ba Timor-Leste nia esforsu atu hetan fundu husi MCC, komesa husi tinan 2003, Timor-Leste nunka falla dala ida atu atinje (memenuhi) standar ka syarat sira ne’ebé MCC estabelese. Porezemplu, Timor-Leste sempre iha kontrolu ida di’ak ba korrupsaun. Iha 2007 ho 2008, indikadór ida ne’e monu kedan ba mean i indikadór ida ne’e tun hela ba bebeik. Iha 2007 Timor-Leste hetan pontu mean ba dala-uluk, iha 2008 pontua mean ne’e tun aat liu fali.

Iha 2007 bainhira Timor-Leste la konsege hetan indikadór ida di’ak, MCC sei husu ba governu Timor-Leste atu hadi’a sira nia an halo didi’ak, katak implementa medida para halakon korrupsaun. Maibé saida maka akontese? Korrupsaun ho nepotizmu komesa mosu kedan husi lideransa máximu. Vice Primeiro Ministro nia feen rasik hetan fali saláriu internasionál tanba vida iha sidade boot New York ne’e karun. Nu’usá mak la tuir nia la’en mai Dili ona? Ema husu.
Depois Secretario de Estado Miguel Manetelu ho Vice Ministra Madalena Hanjam halo mainupalasaun hodi sira mak simu uluk fali pakote rekuperasaun ba IDP sira, maske sira na’in rua la hetan estragu ruma ba sira nia sasán durante krize 2006.

La kleur Primeiro Ministro rasik, Sr. Xanana, fó fali kontratu single source ho folin $14 jutas ba ninia belun di’ak no mós militante ninia partidu, Sr. Germano da Silva Cs. atu sosa foos. Sr. Germano nia parseiru sira iha kompañia Três Amigos ne’e mak la seluk la leet, Ministro da Economia e Dezenvolvimento nia feen rasik, Sra. Kathleen Gonçalves.

Tuir fali mai, Ministra da Justiça, Sra. Lucia Lobato mós lakohi lakon hodi fó kontratu single source ba ninia la’en, Sr. Americo Lopes atu hadi’a prizaun Becora. Kontratu seluk nia fó fali ba ninia belun sira iha Indonézia. Depois, uainhira kuandu jornalista sira fó-sai ninia hahalok korruptu sira ne’e, nia tenta taka fali jornalista sira nia ibun ho lei difamasaun.

Lista insidente korrupsaun ne’ebé involve ministru ho ministra sira kontinua, ita mak laiha de’it fatin atu hakerek hotu. Agora tansá mak Timor-Leste la merese hetan fundu MCC ba tinan ida ne’e, imi husu?

Imajina. MCC ne’e fundu ida atu ajuda governu husi rai sira ne’ebé kiak atu tulun sira nia povu sai husi pobreza. MCC ne’e osan barak, dolar juta atus ba atus. Se MCC fó karik fundu ne’e ba governu ne’ebé Sr. Xanana kaer, osan juta atus resin sei monu hotu ba se nia bolsu? Povu kiak sira nia bolsu? La hetan boy! MCC mós la’ós beik i sira mós la mehi atu halo ministru ho ministra sira iha nasaun terseiru mundista ida hanesan ita nian sai riku ho povu Amerikanu nia kosar-been.

Felizmente ba ministru ho ministra sira, ba señór deputadu sira, osan husi Fundo de Petróleo agora ajuda hela hasai sira husi pobreza. Sira nia saláriu fulan-fulan boot tan ba beibeik de’it, sira simu tan karreta luxu Prado ka Pajero. Germano sira ho Lucia Lobato sira, Romeu sira ho Natalino sira goza ho riku-soi ida Timor-oan nein ida konsege goza iha ninia vida. Dr. João Mariano Saldanha mós goza nafatin ho ninia kadeira hanesan nia sempre goza husi tempu uluk kedan. Agora sira hakilar ho lian aas atu dun kulpa ba malu to povu nia halerik mak sai fali hanesan buat barullu biasa ida.

Infelizmente ba povu ki’ik sira, sira tenke kontinua ho sira nia mimpi di siang bolong atu loron ida sira mós sai netik husi pobreza. 

Kla'ak Semanál Edisaun 38, 12 Dezembru 2008

Kla'ak Semanál Edisaun 38, 12 Dezembru 2008

Publish at Scribd or explore others: Activism Politics reajustamentu estanislau da silva

HALIRI

Atu Simu La Hanesan Atu Fó

Semana kotuk, no semana ne’e jornalista hotu hahú buka informasaun tan kona-ba orsamentu retifikativu. Membru sosiedade sivil, hanoin hikas, istoria orsamentu retifikativu atu repete fali? La’e, istória orsamentu retifikativu tuir lolós labele repete fali tan, tuir loloos istória desizaun Tribunal Rekursu kona ba fundu estabilizasaun ekonómiku, sei la’o, istória seidauk hotu tan to’o daudaun ita hotu sei hein rezultado konkretu husi desizaun ‘mak-kontratu-la-renova’ Ivo Rosa.

Osan ne’ebé tuir desizaun Tribunal Recurso labele uza, hala’o ba ne’ebé? Iha ró besi ne’ebé hein iha tasi ka iha ema balun nia bolsu ho okos laek? Ami beik la hatene, ami beik, ne’ebé espekulator ekonomiku hanehan sei hein rezultadu konkretu? Osan ba ne’ebé?

“Ba ne’ebé nonoi? Ba ne’ebé nonoi? La’o tuir destinu lemo, lemo rai.” Loos duni orsamentu orsamentu ba 2009 liu fali osan ne’ebé tuir lei Governu bele hasa’e husi Fundo Petrolífero. Governu, hatene ne’e, maibé tan sá mak governu barani atu halo ida ne’e dalan ida tan? Karik sira konfia ba substitu juíz Ivo Rosa nian karik, fiar, hamulak ba. Sira rasik hatete katak sira prontu atu la’o tuir sira nia hakarak mezmu katak sira nia hakarak kontra lei, kontra konstituisaun no kontra vontade popular. Ida ne’e mak demokrasia? Direitu ba makukun atu viola ukun? Direitu ba makukun atu fó nakukun ba povu?

Hola karreta foun tan, halo uma tradisional iha Comoro (ne’ebé nia folin liu rihun atus rua). Hola buat barak, maibé hola ema nia fiar katak sira kapasidade iha, ida ne’e mak sira labele hola.

Parlamentu Nasional, Uma fukun ita nia, nia fukun tohar, no uma sai fali mamar, sadere tuir makukun nia hakarak. Parlamentu Nasional, hola parte iha show ida ne’ebé ida bolu bosokrasia fatin ida ne’ebé ema halimar no koko atu bosok ita katak ita moris iha demokrasia nia laran.

Tinan ne’e Parlamentu Nasional hakilar, hakilar, meiu-ambiente labele halo Sentral eletriku mina todan, Prezidente Republika dehan katak sira hotu beik, tanba tuir nia hanoin ema ne’ebé kontra governu nia planu matenek laek. Molok Orsamentu Jeral do Estadu ba 2009 tama, nia viola ona rejimentu parlamentu, ne’ebé dehan katak Orsamentu jeral do Estadu tenke tama iha fulan Novembru.

Loron 26 Novembru, molok Governu hato’o dokumentu orsamentu ba Parlamentu Nasional Prezidente defende kedas governu ne’ebé nia hili atu ukun ema barak ne’ebé la hili governu ne’e atu ukun sira.

Se mak tauk povu? Se mak tauk Tribunal? Se mak tauk? Nem maromak sira tauk! Balun hatais batina hodi hada’et horas politika intriga sobu hanoin, sobu fiar, sobu konfiansa povu ba organizasaun murak hanesan uma kreda. Balun tara tersu no prega tadak husi kreda seluk iha ninia faru gala, iha rai ne’e makukun hotu aten barani ka irresponsavel?

Se mak hatene loloos? Maromak iha lalehan deit, ami beik iha rai buka naroman deit ami nia matan la belik, ami nia matan moris.

Povu fó salan ba makukun daudaun, makukun daudaun fó sala ba makukun uluk, makukun uluk dehan katak uluk osan la iha, makukun daudaun hateten katak osan la to’o, Hera-metinaro! Se mak lós?

Atu simu, la hanesan atu hetan. Atu hetan ita tenke buka, bainhira ita simu ita haluha fali atu buka, matenek, moris foun, kbiit hodi hadi’a moris rasik. Bainhira ita haluha atu buka, ita nia matan sai belik, ita nia neon dependente ba sistema ne’ebé hakarak ita atu beik no sira atu ukun. Politika fahe no fó, la hanorin, habeik.

Harii infraestrutura fizika, haluha haburas infraestrutura umana. Buat besi no simentu ita harii, buat hakarak no la kohe ita haburas ho edukasaun, ho polítika ne’ebé distribui rikusoin hanesan ba povu tomak Timor-Leste.

Subsidiu atu hasa’e folin, depresiasaun kapasidade iha makukun nia laran. Povu nia karteira mamuk, makukun hatún tiha vidru husi imi nia karreta luxu, loke tilun no rona la’e lian ne’e: grroh.... grroh , ema mukit ne’ebé ko’alia la hatene nonok, maibé nia kabun labele nonok, rona kabun lian: grroh.... grroh nia knanoik la’e, knanoik kabun mamuk, labele sa’e muzika ba imi atu dansa no sama tan sira nia nesesidade.

Obrigadu wain.

Kla'ak Semanál Edisaun 37, 27 Novembru 2008

Kla'ak Semanál Edisaun 37, 27 Novembru 2008

Publish at Scribd or explore others: Activism Politics rdtl lasama

HALIRI

VI Governu Inkonstitusional?

Tribunal Rekursu nudar instituisaun judisiariu nebe as liu iha Timor-Leste. Tribunal Rekursu halao mos funsaun Tribunal Supremu nebe too ohin seidauk eziste iha ita nia rain hanesan konstituisaun RDTL haktuir. Desizaun Tribunal Rekursu nudar desizaun ida nebe as liu ona; tuir konstituisaun RDTL artigu 153 hateten katak desizaun Tribunal Rekursu labele appealed (naik banding) ka iha liafuan seluk desizaun Tribunal Rekursu mak desizaun ikus ona laiha tan desizaun seluk.

Bainhira Tribunal Rekursu deside konaba dekretu lei ba Fundu Estabilizasaun Eko-nomika katak tuir konstituisaun, halo IV governu konstitusional ne’e manan iha Tribunal Rekursu, iha tempu neba Governu konsidera desizaun ne’e nudar povu nia manan. Laiha ema nebe kestiona desizaun ne’e, Fretilin maski lakon, simu desizaun ne’e.

Infelizmente, desizaun Tribunal Rekursu iha 13 Novembru nebe fo manan ba de-putadu 16 husi Fretilin, PUN no KOTA nebe keixa inkonstitusionalidade orsamentu rektifikativu, Presidenti Republika, Presidenti Parlamentu Nasional no Primeiru Ministru kestiona fali validade desizaun ne’e. Reasaun husi Governu, Parlamentu Nasional no Presidenti Republika ba desizaun Tribunal Rekursu nebe hateten Fundu Estabilizasaun Ekonomika (tokon $240) no Transferensia osan liu 3 % (tokon $396) husi Fundu Petroliferu hanesan kebakaran jenggot. Knananuk tuan ema hananu fila fali: ema es-tranjeiru mak halo desizaun, laos desizaun juiz hotu-hotu, la simu notifikasaun husi Tribunal Rekursu, etc.

Juiz estranjeiru no ema Timor-Leste sai problema bainhira la tuir ukun nain sira nia hakarak. Se karik, iha dalan atu ukun nain sira interven, sira sei interven; Xanana Gusmão interven desizaun tribunal distritu Dili atu kaer Wiranto nudar kriminozu ba krime grave hodi husu Prokurador Jeral Republika Longuinhos Monteiro atu hapara desizaun ne’e. Se karik, ukun nain bele interven ba desizaun juiz hirak ne’e, sei laiha problema ho juiz internasional sira.

Mensajen nebe Presidenti Republika, Parlamentu Nasional no Governu hakarak hatoo mak sira lakohi simu desizaun Tribunal Rekursu. Se uluk, desizaun Tribunal Rekursu ba Dekretu Lei Fundu Estabilizasaun Ekonomiku nebe hateten tuir konstituisaun nudar povu nia manan; agora tamba desizaun Tribunal Rekursu la afavor ba ita, ita konsidera ne’e nudar povu nia lakon? Lae! Tamba, buat nebe eziste mak ita hakarak politiza buat hotu-hotu ba ita nia interese deit. Hau nia mesak mak los liu, sira seluk nian la los. Triste liu tan, konstituisaun nebe sai mata dalan ba lalaok nasaun ne’e mos sai salan fali tamba la tuir hau nebe los hela deit nia interese. Lei sai los, bainhira tuir hau nia hakarak. Bainhira lei la tuir hau nia interese, lei ne salan no hau mak los; ema Fransa sira bolu l’etat c’est moi, iha ita nia lian Tetum karik Estadu Mak Hau.

Se karik iha nasaun demokratiku, iha dalan rua nebe governu tenki tuir: primeiru simu desizaun Tribunal Rekursu hodi realoka fila fali orsamentu rektifikativu tuir 3 % husi Fundu Petroliferu katak labele uza liu tokon $ 396 no hodi fali mai Parlamentu Nasional atu aprova, tamba realokasaun orsamentu jeral estadu so Parlamentu Nasional mak bele aprova. Kestaun Fretilin atu husik Parlamentu Nasional ne’e buat ketak ida. Dalan seluk nebe nasaun demokratiku sira tuir mak resigna an husi governu tamba Tribunal Rekursu deklara orsamentu jeral estadu inkonstitusional.

Estrañu liu tan fali, Presidenti Fernando La Sama Araujo nebe dehan reprezenta Parlamentu Nasional halo fali reklamasaun atu anula fali desizaun Tribunal Rekursu.

Hanesan mos Presidenti Republika Ramos Horta nebe iha tiha ona esperiensia hodi interven desizaun tribunal distritu Dili nebe hasai karta kapturasaun ba Alfredo Reinado atu la tuir prosesu justisa maibe promove liu dialogu nebe hamate Alfredo Reinado. Petisionariu sira nebe husu justisa, ohin loron la hetan justisa maibe hetan Honda Revo. Kazu 11 Fevereiru iha tendensia atu arkiva deit. Intervensaun ba tribunal sai tiha ona kultura ukun nain sira.

Timor-Leste konsidera nudar estadu direitu no demokratiku iha ameasa boot nia laran. Ukun nain sira hili dalan atu la tuir desizaun Tribunal Rekursu nebe hateten orsamentu rektifikativu nudar inkonstitusional. Se orsamentu jeral inkonstitusional no governu la tuir desizaun ne’e, se iha razaun atu ita bolu nafatin IV Governu Konstitusional? Ka se ita konta husi I Governu Portugez nebe Inkonstitusional, II Governu Japaun nebe Inkonstitusional, III Governu Portugez nebe Inkonstitusional, IV Governu Indonesia nebe Inkonstitusional, V Governu UNTAET nebe inkonstitusional, no agora tamba governu ne’e la tuir desizaun Tribunal Rekursu no Konstituisaun RDTL, duke ita bolu IV Governu Konstitusional diak liu ita bolu VI Governu inkonstitusional?

Tempu mak sei sarani.

Kla'ak Semanál Edisaun 36 (17 Novembru 2008)

Kla'ak Semanál Edisaun 36 (17 Novembru 2008)

Get your own at Scribd or explore others:

HALIRI
Separasaun Poder La Eziste?

Tribunal Rekursu (TR) iha loron 13 fulan Novembru hasai desizaun hodi deklara orsamentu rektifikativu inkonstitusional. Fretilin nudar bankada opozisaun nebe levanta hamutuk ho PUN no KOTA ba inkonstitusionalidade orsamentu rektifikativu husu kedas Parlamentu Nasional atu resposta lalais desizaun tribunal tamba ezistensia Parlamentu Nasional iha risku nia laran.

TR deside buat importante hat: TR deklara Fundu Estabilizasaun Ekonomiku ho montante USD 240 miloens no foti osan liu Rendimentu Sustentavel Estimadu ilegal. Desizaun rua seluk nebe TR rejeita mak prosedur Parlamentu Nasional nebe partidu opozisaun hateten katak la tuir konstituisaun no alokasaun orsamentu nebe 97 % ba governu no uituan liu mak ba Parlamentu Nasional, Presidenti Republika, Judisiariu viola separasaun poder.

Desizaun TR ne hakarak hateten katak orgaun ne’e la aseita ho proposta lei 12/2008 konaba orsamentu rektifikativu nebe governu AMP hatoo ba Parlamentu Nasional, TR mos la konkorda ho Parlamentu Nasional nebe aprova orsamentu rektifikativu no TR rasik la simu Presidenti Republika nebe promulga orsamentu rektifikativu iha 5 de Agustu. Iha liafuan badak, TR anula desizaun instituisaun estadu tolu; governu, Parlamentu Nasional no Presidenti Republika.

Iha inisiu fulan Agustu Presidenti Republika Ramos-Horta molok ba Australia hateten ba TVTL katak nia sei la promulga orsamentu rektifikativu tamba sei husu opiniaun husi Tribunal Rekursu. Maibe, tipiku Ramos-Horta laos deit nudar pesoal maibe mos nudar Presidenti Republika ohin koalia buat ida, aban koalia fali buat seluk. La kleur, liu kalan ida deit, membru Parlamentu Rui Menezes deklara katak orsamentu rektifikativu presidenti promulga tiha ona. Tuir komunikadu imprensa husi gabineti Presidenti Republika hateten katak presidenti asina maibe sei husu nafatin opiniaun tribunal rekursu. Publiku rasik sinti estrañu ho diskursu Presidenti Republika no promulgasaun nebe presidenti halao. Bankada Fretilin husu atu investiga kazu ne’e tamba sa Presidenti Republika koalia atu husu opiniaun husi Tribunal Rekursu, derepenti kopia nebe Ramos-Horta asina iha tiha ona publiku nia liman.

Ema hein atu Ramos Horta bele esplika kazu ne’e, maibe Presidenti Republika hateten fali buat seluk katak nia promulga duni orsamentu rektfikativu. Deklarasaun nebe kontradiz ba malu. Nudar orgaun as liu nebe bele garanti funsionamentu instituisaun estadu hotu tuir konstituisaun haktuir lakon tiha ona nia dignidade. Sai pior liu tan, promulgasaun nebe tuir los Presidenti Republika halo liutiha hetan opiniaun husi Tribunal Rekursu, maibe halao iha nivel retorika deit; too ikus Tribunal Rekursu anula tiha desizaun promulgasaun ne’e. Presidenti Republika sei bele sai nafatin orgaun estadu nebe garante funsionamentu orgaun estadu hotu-hotu tuir konstituisaun haktuir? Iha kazu orsamentu rektifikativu, lae! Kazu ba dala rua nebe TR deklara atuasaun Presidenti Republika inkonstitusional; osan ba ema kiak sira.

Desizaun TR atu hateten saida? Desizaun ne’e hateten katak governu labele uza osan liu rendimentu sustentavel estimadu (396.1 miloens), governu rasik proposta 686,6 miloens atu foti husi fundu petroliferu. Desizaun ne’e rasik hateten katak osan nebe gasta tiha ona sei la konta maibe osan nebe seidauk gasta labele gasta tan liu rendimentu sustentavel estimadu. Instituisaun Estadu tenki hapara gastu nebe liu tiha rendimentu sustentavel, katak hapara projetu hotu-hotu nebe seidauk halao.

Iha opsaun tolu nebe instituisaun estadu bele relasiona ho inkonstitusionalidade orsamentu rektifikativu: opsaun primeiru, laiha osan ba projetu, iha osan deit ba salariu no operasaun instituisaun estadu hanesan orsamentu duo desimu iha governasaun Fretilin bainhira orsamentu 2006/2007 liutiha tinan ukun nian. Opsaun ne’e susar, tamba governu la konsege hatudu nia impaktu servisu, liu-liu fundu estabilizasaun ekonomiku nebe sei bele ajuda povu, maski too agora povu rasik seidauk sinti. Segundu, se governu presiza duni osan atu halao projetu, liu-liu fundu estabilizasaun ekonomiku no projetu sira seluk governu tenki hodi fali orsamentu ba Parlamentu Nasional nebe iha risku boot la halimar tamba presiza 2/3 suara, Fretilin bele dada an husi Parlamentu Nasional no governu sei monu. Opsaun ba dala tolu mak governu, parlamentu nasional, no presidenti ignora deit desizaun tribunal. Se karik opsaun ba dala tolu nebe lideransa ne’e hili; estadu Timor iha krize nia laran, tamba laiha prinsipiu separasaun poder no la respeita estadu direitu no demokratiku.

Desizaun ne’e rasik hatudu katak durante ne’e governu, parlamentu nasional no presidenti lakon tiha seperasaun poder tuir konstituisaun haktuir. Instituisaun hanesan parlamentu nasional sai fali corong (instrumentu) governu nian, presidenti republika nebe bele garante separasaun poder lakon tiha ona nia kbiit. Ho desizaun TR ne’e sei halo instituisaun estadu hanesan parlamentu nasional, governu no presidenti republika bele halao nia knaar tuir lei inan haruka?

Mensajen badak husi tribunal rekursu mak instituisaun estadu tenki halo nia knaar tuir konstituisaun haruka no presiza atu rona hanoin ema seluk nia hodi bele hadiak nasaun ne’e. Iha toman at nebe sei la kuidadu bele sai kultura Timor nian; ita rona deit ema nebe iha hanoin ho ita nia interese rasik, maibe ema seluk ho hanoin seluk ba interese nasaun mos, ita la konsidera. Triste liu, mak ita foti liman rame-rame deit no lakohi buka tuir atu hatene. Muzika tuan komesa ita rona fila fali bainhira Presidenti Parlamentu Nasional komesa koalia katak desizaun ne’e ema internasional mak halo, maibe nega tiha realidade katak desizaun ne’e halao bazeia ba konstituisaun no lei fundu petroliferu nebe ema Timor rasik mak halo. Muzika hanesan mos ita rona bainhira atu hodi matebian Alfredo Reinado ba tribunal, ema lansa kampaña katak juiz sira ne’e ema internasional. Maibe too ikus justisa nebe Alfredo Reinado husu, nia rasik la hetan, no ema hirak nebe hamutuk ho nia haluha tiha buat nebe uluk sira luta ba. Too ikus resposta nebe Alfredo Reinado hetan mak bala musan. Saida mak sei akontese ho desizaun tribunal rekursu?

Kla'ak Semanál Edisaun 35 (10 Novembru 2008)

Kla'ak Semanál Edisaun 35 (10 Novembru 2008)

HALIRI

Remodelasaun ka Remodela Korrupsaun?

Remodelasaun, ida ne’e maka trunfu ida iha José Alexandre Gusmão nia liman-laran atu taka ninia an ho ninia governu hosi moe-boot korrupsaun nian. Ita rona lia midar bara-barak atu hatudu katak AMP mós serius ba kombate korrupsaun. Remodelasaun sei fó anin-foun ba AMP, oportunidade foun atu hatudu nia an katak nia lahanesan ho governu anteriór, ne’ebé durante eleisaun AMP duun katak halo korrupsaun. Trunfu remodelasaun ne’e enfeita ho Sr. Mario Viegas Carrascalão nia naran, deputadu PSD, ne’ebé, maske halo parte iha koligasaun AMP maibé ataka bebeik aliansa ne’e dehan KKN barak liu.

Tansá maka remodelasaun ne’e presiza enfeita ho Sr. Mario Carrascalão nia naran? Fasil. Ida ne’e la’ós remodelasaun arbiru ida. Ida ne’e atu remodela korrupsaun, oinsá maka re-estrutura fali governu ne’e hodi halo korrupsaun sistemátika no mós efisiente liután sein ema ida kritika. Maibé Sr. Mario Carrascalão karik la’ós beik.

Tansá maka ikus ne’e hanoin fali remodelasaun se tuir governu AMP rasik, ekipa lidera hosi José Alexandre ne’e halo milagre boboot ba Timor-Leste dezde sira hadau podér iha Setembru 2007? Sira gava an dehan governu matenek, sira konsege prevé krize finanseira ne’ebé atu mosu mai hodi buka intervén uluk iha merkadu. Sira raut osan hosi Fundo Petrolífero hodi kria Fundo de Estabilização Económica (FEE). Afinál intervensaun ne’e kria liu fali problema ba Timor-oan sira. Foos folin sa’e nafatin. Gazolina sa’e nafatin. Sasán folin ein jerál sa’e nafatin.

Depois ministru agrikultura AMP nian ajuda hasa’e produsaun ai-han hodi fahe tratór ba agrikultór sira. Maibé hosi kotuk fa’an fali rai ba ema hosi nasaun seluk atu kuda tohu. Karik ministru atu fó-han dadeer-meudia-kalan ho tohu de’it karik?

Atu ajuda fiskaliza lala’ok governu nian, deputadu AMP sira fasilita sira nia an ho karreta luxu hanesan Toyota Landcruiser Prado. Maibé, depois de manobra barbarak, ikus mai la mosu fali Prado, maibé dehan fali Mitsubishi Pajero.

Atu fasilita dezenvolvimentu rápidu ba nasaun ne’e, kontratu hotu-hotu halo aseleradu de’it. Laiha ona tempu atu lakon ho prosesu tender. Dehan prosesu single source maka la’o lalais liu atu fó garantia ba dezenvolvimentu. Entaun ministra sira nia maluk faka single source hotu. Primeiru ministru nia belun di’ak mós single source hotu.

Agora, AMP nia iis atu kotu daudaun ona, “Kuartu Governu Konstitusionál” ne’e hakarak hatama tan oin-foun iha sira nia ekipa. Emvésde hasai ministru ho ministra korruptu sira hodi troka sira ho ema seluk, AMP sei habokur tan sira nia governu ho kadeira barbarak. Ida ne’e maka ita hanaran remodela fali korrupsaun.

“Korruptu sira ne’e barak hela iha governu laran,” Sr. Mario aviza. Ida ne’e sai ona karakterístika governu AMP nian. Instituisaun internasionál sira seluk nota katak korrupsaun iha ita nia rai doben ida ne’e sa’e tan ba bebeik. Maske membru governu sira simu osan uitoan liu maibé sira moris di’ak liu fali ema ne’ebé manán osan boot servisu iha setór privadu. Tansá maka la bele? Se ministru nia kaben rasik mós manán tender ho single source. Se ministru sira mós iha kompañia ne’ebé kaer projetu governu nian. Membru governu sira single source ba malu de’it.

Ita sira iha liur ne’e, ita hetan saida? Ita hetan tratór ida enkuantu ministru ida hetan karreta luxu ida. Ita han foos mós la hetan enkuantu ministru sira han iha restaurante luxu iha Dili laran. Vendedór ki’ik sira labele fa’an iha Dili laran enkuantu ministru sira nia negósiu buras ba bebeik ho single source. Ministru sira na’ok momoos de’it iha ita nia oin hodi ajuda ninia maluk sira hetan kontratu maibé vendedór sira labele fa’an sasán iha ita nia oin. Bainhira maka Task Force bá duni sira sai hosi Palácio do Governo hanesan sira duni vendedór ki’ik sira?

Buat sira ne’e ema hotu-hotu komesa haree momoos ona. Hosi povu ai-lebo iha estrada laran to’o amu-lulik sira iha uma-kreda. Até juventude AMP mós ejije governu ne’e hasai hotu ministru na’ok-teen sira – katak iha duni na’ok-teen entre ministru ho ministra ho sekretáriu sira ne’e.

Entaun, remodela. Remodela korrupsaun atu konsolida arte ida ne’e iha sistema laran. Sé maka ko’alia maka’as kona-ba korrupsaun, buka taka nia ibun maske tenke fó kadeira ida ba nia.
Agora, lia ikus iha Sr. Mario Carrascalão nia liman. Ita haree katak nia fó ona sinál nia sei la tama iha remodelasaun a la José Alexandre atu “ko’a fita” de’it. Nia lakohi sai Segundo Vice Primeiro Ministro atu reforsa fali KKN. Noa lakohi ajuda AMP taka ema seluk nia matan ba korrupsaun iha governu laran. Se Sr. Mario Carrascalão kaer duni ninia liafuan, entaun trunfu ne’ebé José Alexandre hakarak soe ba meza leten sei la vale buat ida. Entau maka ita sei haree, se remodelasaun ne’e bele salva duni AMP.

José Alexandre maka tenke hili entre remodelasaun ho korrupsaun tanba Sr. Mario Carrascalão sei la remodela korrupsaun.

Kla'ak Semánal Edisaun 34 (28 Outubru 2008)

Kla'ak Semanál Edisaun 34 (28 Outubru 2008) - Upload a Document to Scribd

HALIRI
Xanana: Mandela ka Mugabe?
Ha’u-nia belun ida hatete mai ha’u katak oinsá ita rekorda lider hotu-hotu iha istória la’ós depende ba ninia entrada iha lideransa ne’e maibé oinsá nia husik ninia lideransa. Ha’u fó ezemplu hosi lider na’in rua iha mundu kontemporáneu: Nelson Mandela hosi Áfrika du Súl ho Robert Mugabe hosi Zimbábue. Ha’u lalika explika tan buat barabarak maibé ita hotu hatene katak maske lider na’in rua ne’e husik hela istória ida nakonu ho sabedoria, korajen ho izensaun (ema ne’ebé sakrifika nia an atu luta ba ema seluk nia di’ak), ohin loron sira na’in rua ramata ho fama (reputasaun) la hanesan. Nelson Mandela kontinua hanesan estadista ida ne’ebé hetan respeitu, la’ós de’it hosi ninia povu maibé povu mundu tomak, i Robert Mugabe sai ema ne’ebé ema hotu-hotu hakribi, iha ninia rain Zimbábue ka iha rai-seluk.

Iha ita-nia rain, prosesu hakerek istória kona-ba ita-nia luta sei nurak hela, karik tanba ita-nia istória ba libertasaun maka seidauk ramata. Asua’in sira ne’ebé monu ona iha funu-laran, sira nia istória hein de’it atu hakerek, maibé asua’in balu sei kontinua luta nafatin hodi kaer kargu polítiku nu’udár prezidente ka primeiru ministru. Karik sakrifísiu ne’ebé sira halo durante tinan 24 nia laran seidauk hotu, tan ne’e sira sei ejije nafatin espasu atu fó últimu sakrifísiu ba sira nia povu? Ka sira ladún iha konfiansa ho buat ne’ebé sira alkansa bainhira sira lidera luta ba ukun-rasik-an? Asua’in sira ne’e loke nafatin sira nia an ba mundu tomak atu halo julgamentu finál ba sira nia an.

Rober Mugabe halo duni buat ne’e. Hafoin lidera ninia povu kore-an hosi rejime ema-mutin nian iha Rhodesia, Mugabe hakarak kontinua nafatin lidera ninia povu iha era libertasaun no Rhodesia muda tiha naran ba Zimbábue. Maibé ohin loron mundu tomak hateke ba Robert Mugabe nu’udár lider ida aat liu iha Áfrika hafoin nia halo manobra tun-sa’e para mantein nia an iha podér enkuantu ninia povu hetan viloénsia, hamlaha ho terus oioin. Hosi asua’in sai fali ba ema ne’ebé mundu tomak hakribi tan de’it ambisaun ba podér.

Iha Áfrika du Súl, Nelson Mandela mós lidera ninia povu atu kore-an hosi rejime ema-mutin nian. Bainhira hetan tiha libertasaun, Mandela hetan pressaun hosi ninia konterráneu sira no mós nasaun sira seluk atu lidera nafatin ninia povu ba oin. Maibé liu tiha ninia primeiru termu, Nelson Mandela husik kedan ninia kadeira hodi entrega ba lideransa foun. Ba ida ne’e Nelson Mandela hetan respeitu maka’as liu tan, hosi ninia nasaun no mós hosi mundu tomak.

Saida maka ita nia lider sira iha ita nia rain bele aprende hosi ne’e? Ita haree ba ita nia lider karizmátiku, José Alexandre Gusmão, koñesidu liu ho naran funu, Kay Rala Xanana. Hafoin ukun-rasik-an, hanesan Nelson Mandela, Xanana hetan pressaun hosi ninia povu ho nasaun sira seluk atu lidera nafatin Timor-Leste ba oin. Maibé diferente hosi Mandela, Xanana buka meiu oioin atu nia kontinua nafatin kaer podér polítiku. Nia forma fali partidu ida atu konkorre iha eleisaun para sai primeiru ministru. Rezultadu hosi Xanana nia desizaun ne’e hanesan dezastre boot ida, ba ninia prestíjiu no mós ba ninia povu.

Iha eleisaun jerál, Xanana ho ninia partidu CNRT lakon boot maske iha tinan lima liubá povu tomak hateke ba naran Xanana ho CNRT nu’udár objetu sagradu ne’ebé halibur Timor-oan tomak, hosi lorosa’e to’o loromonu, hosi tasi-feto to’o tasi-mane. Piór liután, oras ne’e Timor-oan barak liu maka hateke ba Xanana hanesan lider ne’ebé iha maka ambisaun ba podér. Balu até du’un ba nia hanesan autór ba krize iha 2006 hodi liga mós nia ho atentadu iha 11 Fevereiru. Ninia prestíjiu iha komunidade internasionál mós monu. Até agora nia seidauk sama ain iha Portugal, maske nasaun amigu ida ne’e iha relasaun ida espesiál tebetebes ho ita-nia rain.

Indikasaun hosi instituisaun internasionál sira seluk mós hatudu katak Xanana la’ós lakon de’it ninia prestíjiu maibé lakon mós ninia moral polítika, se nia iha duni uitoan. Timor-Leste sai koñesidu ho korrupsaun dezde Xanana kaer kargu primeiru ministru. Depois, foin daudaun Xanana ameasa atu kaer ema ne’ebé expresa sira nia polítika liu hosi demonstrasaun. Xanana haluhan tiha katak nia primeiru ministru de’it, la’ós juís, nein polísia.

Se ita haree fali ba Robert Mugabe nia istória, iha paralelu (buat hanesan) barak entre figura rua ne’e. Robert Mugabe konsege dura liu tinan 20. Xanana foin komesa iha tinan ida nia laran. Se Xanana sai figura ida koñesidu iha livru istória kona-ba Timor-Leste iha aban-bain-rua, iha tendénsia atu hatudu katak figura ne’e sei koñesidu liu ho ninia paralelu ho figura sira seluk hanesan Robert Mugabe, Idi Amin, General Soeharto ho Mobuto Sesi Seko duké Xanana nia lideransa iha luta ba ukun-rasik-an. Ba Timor-Leste nia di’ak, ita hein katak istória sei la hakerek nune’e.

Kla'ak Semánal Edisaun 33 (20 Outubru 2008)

Kla'ak Semánal Edisaun 33 (20 Outubru 2008) - Upload a Document to Scribd

Sosa Prado ho Single Source Nakonu ho Lia Falsu
Fernanda Borges (PUN): “Prosesu hola kareta ba deputadu sira la los. Prezidente Parlamentu Nasionál, Fernando Lasama no Vice Prezidente PN, Vicente Guterres halo kontratu ne’ebe la tuir lei. Kazu sira hotu ami presiza hetan evidénsia forte. Presiza hatama iha PDHJ, hodi bele haruka ba Prokuradoria Jerál da Republika tanba tuir lolo’os la bele la’o hanesan ne’e.”

Kla'ak Semanál Edisaun 32 (3 Outubru 2008)

Kla'ak Semanál Online Edisaun 32, 3 Outubru 2008 - Upload a Document to Scribd

HALIRI

‘Professor’ Iha Korupsaun
Buat ida nebe ema la haluha bainhira Xanana Gusmao nudar presidenti CNRT iha kampaña ba eleisaun jeral iha 2007 hateten katak se mak naok 50 sent, sai! Liafuan hirak ne’e mak repete iha fatin nebe Presidenti CNRT vizita. Ohin loron naok 50 sent, sai, sai tiha ona topiku komik nian ka bahan lelucon.

Liutiha tinan 1 governu AMP nebe Xanana Gusmao xefia; korupsaun sai at liu. Ema barak hakilar atu kombate korupsaun, media lokal no internasional fo sai kazu korupsaun, maibe governu konsidera nudar parte husi kampaña partidu opozisaun, tamba ne’e governu taka tiha sira nia tilun ka rona maibe tama husi tilun sorin sai fali tilun sorin. Governu laiha sasukat oinsa atu kombate ba kazu korupsaun hirak ne’e. Se haree fila fali ba kotuk, diferensia entre governu Fretilin no AMP: uluk governu dezafia ema atu hatoo faktus korupsaun nian, agora iha faktus barak maibe konsidera la ejiste. Ida ne’e la signifika katak governu Fretilin laiha korupsaun.

Governu AMP foin konsidera iha korupsaun iha governu laran bainhira Millenium Challenge Coorporation (MCC) hakarak atu fo ajuda osan US $ 300 miloens ba governu bainhira Timor-Leste iha notas diak relasiona ho korupsaun. Maibe dala ida tan responsavel MCC iha governu DR. Joao Mariano Saldanha defende governu AMP katak notas Timor-Leste la diak tamba kazu korupsaun barak iha 2006; katak dados nebe uza ne’e dados governu anterior ninian ou iha liafuan seluk Joao Mariano Saldanha hakarak hateten governu AMP diak liu.

Parte husi esforsu atu simu osan husi MCC, parlamentu nasional prosesa lalais Komisaun Anti Korupsaun (KAK) nebe nudar inisiativa diak ida atu hatudu ba MCC katak Timor-Leste seriu duni atu kombate korupsaun. Parte husi kampaña atu hetan tulun husi governu Estadus Unidus, Primeiru Ministru Xanana Gusmao ba dala uluk halo suspensaun ba diretor Institutu Jestaun ba Ekipamentu no SAS tamba konsidera halo korupsaun, maski atuasaun ne rasik la liu prosesu formal tuir lei funsionamentu publiku nian. Primeiru Ministru brani atu foti desizaun deit ba nivel diretor nebe iha tendensia ba persegisaun politika, maibe laos politika atu kombate korupsaun ida nebe diak. Iha nebe deit korupsaun la haree ba rasa, idade, feto ka mane, boot ka kiik no klaru katak korupsaun la hatene partidu politiku.

Governu AMP han basa makas bainhira Transparency International, organizasaun nebe tinan-tinan monitora korupsaun mundial fo sai katak Timor Leste nia korupsaun sai at liu; husi ranking 123 (2006) ba 145 (2008). Governu atu responde relatoriu Transparency International oinsa? Publiku nia preokupasaun laos boatus deit, minimu relatoriu Transparency International hatudu tiha ona.

MCC atu fo tulun ba governu AMP? Klaru katak kondisaun atu hetan tulun husi MCC laos notas iha korupsaun deit, iha kondisaun 17 nebe tenki hatudu benefisiu signifikante hanesan Timor-Leste bele garante kapital suli livre iha Timor-Leste nebe signifika katak laiha politika protesaun ba interese nasional; presiza iha titulu rai nebe klaru atu fasilita kapital nebe suli mai Timor, partisipasaun feto iha edukasaun aumenta.

Timor-Leste, presiza duni osan husi MCC, bele haree husi esforsu governu Fretilin no AMP. Korupsaun nebe ohin loron, uluk ita lakohi sai nasaun koruptu hanesan Indonesia, performance Indonesia iha tinan 2008 diak liu fali Timor (pozisaun126); signifika katak uluk ita aprende atu labele repete eror nebe Indonesia komete, maibe, agora ita aprende tiha ona no lakohi husik. At liu tan, Indonesia nebe sai mestre ba korupsaun, ohin loron ita aprende no sai matenek liu fali Indonesia. Tamba ne’e, ita hetan gelar professor iha korupsaun.

Iha tempu Indonesia, ema barak nebe sai nudar funsionariu publiku ka PNS justifika hahalok korupsaun tamba dehan ne’e laos Timor nia osan; osan husi invazor Indonesia; balun halo korupsaun hodi ajuda rezistensia. Agora, korupsaun ne’ebe halo ita naok duni povu ne’e nia osan; osan husi fundu minarai. Iha parte ida Timor oan bele sai orgullu tamba maski nasaun foin harii Timor-Leste nia sistema fundu petroliferu en termus ba transparensia sai numeru 2 iha mundu. Kestaun boot mak oinsa sistema fundu petroliferu nebe iha kontrola husi Parlamentu Nasional, Governu, Bank and Payment Authority (BPA), Konsellu Konsultivu Fundu Petroliferu no labele hasai osan husi fundu petroliferu se la liu husi orsamentu jeral estadu bele aplika mos ba utilizasaun fundu petroliferu; bainhira iha kontrola liutiha orsamentu jeral estadu ne’e parlamentu nasional aprova.

Relatoriu Transparency Internasional nudar pankada boot ba governu AMP em termus politika rai laran, maibe en termus Internasional ita rasik moe tamba ida ne’e reflete katak ita rasik laiha komitmentu politiku atu kombate korupsaun. Relatoriu ne’e reflete katak buat ruma salan ho fiskalizasaun husi Parlamentu Nasional, Inspetor Jeral, PDHJ no liu-liu Prokurador Jeral nebe la forte atu kombate korupsaun. Lalais ka kleur, presiza iha duni vontade no komitmentu politika atu kombate duni korupsaun tamba korupsaun haterus povu tomak no kuandu daet ona, susar atu kura. Korupsaun la koñese rasa, idade, feto ka mane, iha relijiaun ka lae, uluk autonomia ka ukun an, sa tan korupsaun koñese partidu politiku.

Kla'ak Semanal Edisaun 31 (22 Setembru 2008)

Kla'ak Semanál Edisaun 31 - Upload a Document to Scribd

Haliri

Dili
Iha nebee de’it, ema ki’ik no ki’ak sira sempre sai ema boot no riku sira nia “na’an bokur” politik. Iha krizi politik, atu boot ka ki’ik, nia laran, ema kbiit laek sira nia destinu mak sai “kaidane (petisku, edit.)” ba politik sira nebee hamrook ba poder.

Ema boot no riku na’in hira mak hetan sorti-aat durante krize politik-militar 2006? Karik sira hetan sorti-aat iha “lalehan”, tanba sira barak mak iha liras atu semo. La’os semo aas, maibe semo lakon. Lalehan ida be iha lian Indonesia dehan “udara” ne’e. La’os lalehan nebee na’i padre no na’i katekista sira temi bebeik ne’e.

Ko’alia kona ba destinu ema ki’ik no ki’ak sira la’os fasil hanesan avo-feto sira uluk ti’i-kabas atu soru tais. Ema kbiit laek sira ne’e dala barak homan sira nia moris ho aten barani atu simu terus nebee todan liu no pasiensia atu hatutan moris ne’e to’o rohan nebee sira rasik lakon kbiit atu hatutan.

Karik la iha ema ruma sadik no buat ruma atu sai sasidik ba politika governu AMP nian, la kle’ur tan, ita hotu, liu-liu ita sira nebee moris no buka moris iha sidade Dili, sei fo sasin ba oin sa ema ukun-na’in sira buka atu hases ita nia maluk negosiante nebee konyesidu ho “roda 3” husi sidade laran.

Sira nia resan simples: maluk negosiante roda 3 halo sidade Dili nia furak lakon. Tan ne’e, ba ukun-na’in AMP, dalam atu lori hikas sidade Dili nia furak mai mak duni sai negosiante roda 3 husi liuron-ibun sidade Dili.

Ita la hatene los, hanoin sa ida mak mosu iha ukun-na’in sira nia kakutak bainhira hanoin atu hafurak sidade Dili. Karik sira hakarak halo Dili sai hanesan Singapura. Tan ne’e mak ita haree dadaun konstruksaun edifisiu andar 10 iha Acait (eis-Helo Mister, edit.) la’o maka’as los. Ita mos haree iha jardim Kolmera, kaleng taka haleu tiha ona. Tuir buat nebee hakerek iha plaka katak atu harii Parque Mini ka “Taman Mini.”

Ita husu boot, maski ho fiar nebe mukit tebes, katak maluk negosiante roda 3 sira sei hetan espasu iha fatin 2 ne’e. Karik ida ne’e akontese, ita barak sei konsidera buat ne’e nudar milagre.
Baibain ka normalmente, atu supermarket ka minimarket, la’os fatin nebee apropiadu ba negosiante roda 3. Mos sei susar atu sai fatin ba fa’an sasan nebe produtu local. Nune’e mos ho Parque Mini. Parke Mini sei sai fatin halimar ba ema boot no riku sira nia familia, la’os negosiante roda 3 nia familia nebe la iha meius naton atu hetan asesu ba fatin sira ne’e.

Hodi bainhira mak politiku-na’in sira halo sala hasoru ema ki’ik? Istoria la dun hakerek. Karik hakerek, ita barak la dun sani. Politiku-na’in sira so halo sala hasoru sira nia rival. Sala nebee sira halo mak bainhira lakon poder. Tan halo sala hasoru de’it sira nia rival politik, sira nunka husu deskulpa, sa tan rekoynese sira nia sala.

Bainhira ita barak nonok no haree tuir de’it sa ida mak ita nia ukun-na’in sira halo hasoru ema ki’ik no ki’ak sira, ita hotu tenke prepara-an atu simu realidade loron ida. Realidade nebe sei lori ita atu haree sidade Dili, nudar “cidade dos nobres.” La’os “cidade dos pobres.”

Se ida ne’e mak objektivu husi politika governu AMP atu hasai negosiante roda 3 husi liuron sidade Dili, entaun Dili hahu tama iha prosesu nebe sidade barak iha mundu enfrenta: gentilizasaun (gentilisation, edit.). Prosesu atu transforma sidade sai fatin ba ema riku no ema boot nian de’it.

Husu boot buat ne’e la los. Se los duni, la sala ida ita bolu politiku sira ne’e butar-ten.

Kla'ak Semanal Edisaun 30 (11 Setembru 2008)

Download Edisaun tomak iha ne'e (1MB)

HALIRI
Politika Feto Elite
Feto hakat badak, mane hakat luan nudar stereotipe mayoria sosiedade Timor fiar no kontinua reproduz iha rai doben ida neé. Too ohin loron, la haree husi nivel edukasaun, ema boot ka kiik, feto ka mane sei kontinua fiar katak feto nia knaar mak servisu domestika. OPMT nudar movimentu feto ba dala uluk nebe luta ba emansipasaun feto katak, feto ho mane hamrik hanesan iha prosesu dezenvolvimentu nia laran.

OPMT mosu ho projetu politiku ida katak libertasaun lolos sei la lao bainhira laiha libertasaun feto. Tamba neé, OPMT halao atividade hahu kedas husi nivel suku hodi halao creche, saude, alfabetizasaun, koperativa, juventude no seluk-seluk. Pratika OPMT ne hatudu duni feto ho mane lao hanesan iha programa dezenvolvimentu hirak ne’e. Ema sira nebe iha matenek ba suku-suku atu fahe sira matenek no iha tempu hanesan aprende mos husi komunidade sira. OPMT hatudu pratika laos teoria. Pratika mak kriteria ba verdade.

Baze de apoiu nebe naksobu, harahun mos movimentu feto. Rezistensia husi 1980-1999 frente klandestina sai nudar subordinadu ba frente armada ho sistema komandoismu. Pozisaun feto sai subordinadu fali iha frente klandestina. Movimentu feto sai importante deit ba preparasaun lojistika no mensajeiru deit. Uituan liu mak iha vida politika nia laran.

Derepenti liutiha Referendum, UNTAET tama mai ho konseitu Jeneru. Ema barak ohin loron koalia Jeneru laos ona emansipasaun hanesan OPMT. Konseitu nebe tolan tomak-tomak deit laho kestiona konaba sistema esplorasaun. Movimentu feto lakon orientasaun desde baze de apoiu rahun no laiha debate konaba orientasaun feto Timor. Tamba neé fasil atu tolan tomak konseitu jeneru nebe orienta liu ba liberalismu, no la koko atu kria espasu ba konseitu jeneru sira seluk.

Movimentu feto nebe moris liutiha ukun an koptadu ho konseitu jeneru liberal nebe mai hamutuk ho UNTAET, Banku Mundial, UNFPA, UNIFEM, UNICEF, AUSAID, USAID no organizasaun internasional sira seluk. Organizasaun feto hotu-hotu inklui OPMT koptadu tiha ona ho liberal gender. Organizasaun hirak neé la kestiona ona sistema esploitasaun maibe oinsa feto Timor bele sai advogadu, polisia, militar, ministra, deputada no haluha tiha realidade katak mayoria populasaun Timor moris husi Agrikultura. Organizasaun hirak neé, inklui mos sekretariadu estadu problema feto bele rezolve liu husi treinamentu, seminariu no kongresu. Tinan-tinan atividade feto la ses husi treinamentu, seminariu, 16 days campaign no seluk-seluk tan, haluha tiha katak mudansa mentalidade mosu husi pratika hamutuk ho komunidade.

Realidade, movimentu feto ohin loron la eziste organizasaun massa feto. Dehan iha OPMT no OMT maibe organizasaun hirak neé naran deit. Ida neébe ativu agora mak ONG nebe iha impaktu kiik, no konsentra sira nia atividae iha Dili. Tempu nebe lao ho asesu nebe iha, hanesan mos ONG sira seluk, ema nebe servisu iha ONG mak sai matenek tan no bele moris diak, maibe ema hirak nebe sira reprezenta kontinua moris hanesan ka sai at liu.

Iha loron 10-12 Setembru, Rede Feto nudar mahon ba organizasaun feto sira halo kongresu feto ba dala tolu. Governu AMP fo prioridade ba jeneru hodi hasae funsaun promosaun igualidade husi asesora ba sekretariadu. Ho mudansa neé, movimentu feto sei sai forte liu? Karik lae, abertura kongresu feto hatudu katak elite feto sira laiha unidade. Relasaun nebe harii bazeia ba emosaun, laos ba prinsipiu nebe hanesan. Oinsa kongresu feto bele susesu bainhira eksklui komponente importante ida hanesan sekretariadu estadu ba promosaun igualidade. Se mak sei implementa rekomendasaun hirak neé, se karik entidade neé la involve? Ka Sinal husi Rede Feto hodi troka Sekretariadu Estadu ba Promosaun Igualidade.

Movimentu hotu-hotu nebe laiha kontrola husi massa iha tendensia sai elite. Bainhira iha tendensia sae elite nia programa mos atu hodi feto sira seluk sai elite mos.

Tendensia NGO feto mak determina sira nia programa bazeia ba sira nia hakarak maibe dala barak laos nesesidade feto sira iha rural. Komemorasaun loron mundial 8 de Marsu tinan neé iha jinasio hatudu dominasaun festeja feto elite nian. Movimentu hanesan mak feto sira hakarak?

Kongresu feto liutiha ukun an halao ba dala tolu, iha mudansa boot ba feto nia moris? Kongresu dala rua uluk nebe halao laiha implementasaun ida nebe klaru. Hein katak ho kongresu feto ba dala tolu neé bele fo mudansa no bele hametin liu tan unidade feto atu luta ba igualidade feto ho mane. Se lae, kongresu sai tiha buat rutinidade ida no lakon tiha esensia. Triste liu tan mak kongresu nudar projetu ida atu gasta osan deit atu bele halo relatoriu ba doador no la fo importansia ba rezultadu.

Se kontinua hanesan neé, movimentu feto sai tiha movimentu kalendariu ida katak, movimentu feto iha bainhira iha loron-loron importante deit hanesan 8 de Marsu, 16 days campaign, kongresu feto no loron sira seluk; movimentu la moris iha vida feto nia loron-loron.

Download Edisaun tomak iha ne'e (1MB)

Kla'ak Semanal Edisaun 29 (4 Setembru 2008)

Download Edisaun tomak iha ne'e (1MB)

HALIRI
Timor-Leste: Soberanu ka Zombariadu?
Aspektu nebe importante hodi hatudu katak nasaun ida ukun-an ona mak soberania territorial. Katak, nasaun ne’e iha espasu territorial nebe ladikmalu (berbatasan, edit.) ho rai ka nasaun seluk nia territotiu. Baibain, espasu territorial ne’e kompostu husi buat 3: terrestrial (darat, edit.), maritima (laut, edit.) no aeria (udara, edit.).

Soberania territorial ne’e la’os hatudu de’it liu husi prosesu demarkasaun no proklamasaun, maibe tenke hatudu mos liu husi kapasidade politika atu satan no kontrola espasu sira ne’e. Timor-Leste, nudar nasaun ki’ik nebe foin hetan poder politika nudar nasaun soberana iha 2002 husi ONU, hafoin funu durante tinan 24 nia laran hasoru military Indonesia, hetan mos direito internasional ba soberania territorial ne’e. Nudar ita hotu hatene katak, Timor-Leste nia espasu territorial ne’e ladik malu ho nasaun boot 2, Indonesia ho Australia.

Prosesu negosiasaun ho nasaun boot 2 ne’e atu halo demarkasaun ba Timor-Leste nia baliza territorial mos la’o ona. Ho Indonesia, tuir data husi Ministerio dos Negocios Estrangeiros katak prosesu demarkasaun alkansa ona 95%. Infelizmente, ho Australia mak Timor-Leste tenke hein tinan 50 ka 60 tan mak bele iha konkluzaun kona baliza maritima. Ida ne’e, tanba involve Australia nia ambisaun atu hadau povu Timor-Leste nia riku soin nebe iha tasi-kidun. Tasi nebe haladik Timor-Leste ho Australia.

Bainhira ko’alia kona ba kapasidade politika atu satan ita nia territoriu, la signifika katak ita atu taka odan-matan ba movimentasaun transporte terrestrial, maritima no aeria mai ita nia rain. Kapasidade politika ne’e implika mekanismu politika sa ida mak ita adopta atu kontrola movimentasaun transporte sira ne’e tama mai no sai husi ita nia territoriu.

Tanba ne’e, ema ida la kontra inisiativa estadu Timor-Leste nian atu sosa ro-ahi hodi hametin vijilansia ba ita nia tasi ho objektivu atu prevene ema husi rai seluk mai na’ok ita nia rekursu naturais sira nebe iha tasi-laran hanesan ikan, mina no gas natural sira. Ita mos sei fo apoiu nafatin ba estadu Timor-Leste atu labele sakrifika ita nia soberania iha prosesu negosiasaun ho Australia atu halo esplorasaun ba rekursus mina no gas nebe butuk-an iha ita nia tasi-kidun.

Buat nebe dala barak halo ita preokupa tebes mak politika governu nian nebe la klaru kona ba oin sa hamosu mekanismu legal hodi kontrola movimentu no sirkulasaun ro-ahi no aviaun estranjeiru sira nebe tama-sai ita nia rain. To’o agora ita rasik la hatene aviaun no ro-ahi funu nasaun seluk nebe tama mai ka sirkula liu husi territóriu Timor-Leste ne’e hetan konyesimentu ka lae husi ita nia estado.

Ezemplu ida nebe ita mos bele kestiona mak foin lalais ne’e, ro-ahi estranjeiru ida tama iha ita nia Porto, Dili, la ho dokumentus legal. Tuir lei, atu ema ka transporte nebe tama ita nia territoriu la ho dokumentu, ita konsidera illegal. Ita nia polísia fronteira kaer ema Indonesia barak ona, tanba tama Timor-Leste la ho dokumentu legal ida. Ita sempre konsidera ema sira ne’e nudar ema illegal.

Bazeia ba fakta ne’e, ita mos tenke konsidera katak, prezensa ro-ahi Danai 4 nebe mai husi Bangkok, Tailandia no tama Porto Dili iha 14 Agostu 2008 nudar ro-ahi illegal.

Prezensa ro-ahi Danai 4 ne’e illegal, tuir lei internasional, tanba la iha lesensa (port clearence, edit.) atu tama tasi Timor-Leste nian. Sa tan atu para iha Porto Dili.

Ita labele aseita razaun politika katak, desizaun Primeiro Ministro, Xanana Gusmao ka Ministro nebe kaer pasta kona ba transporte nian, sai hanesan “port clearence” ka “dokumentu legal” atu permiti ro-ahi Danai 4 tama no para iha Porto Dili. Ita mos labele aseita argumentu katak, ro-ahi no aviaun estranjeiru ida bele tama sai arbiru iha territoriu Timor-Leste tan lori tulun ba povu Timor-Leste.

Danai 4 tama mai Timor-Leste tan lori mina mai Timor. Infelizmente mina nebe roahi Danai 4 lori ne’e la’os atu fahe ba povu Timor-Leste.

Se la’os atu fahe ba povu Timor-Leste, ba se los? Ba kompanhia sira ka? Se nia kompanhia? Primeiro Ministro nia kompanhia ka? Tan ne’e mak Primeiro Ministro tenke involve iha negosiasaun atu bele hatun mina?

Ita la hatene. Husu boot, ita la hatene ne’e tanba ema ruma seidauk fo hatene ita ka ita mak seidauk iha biban atu buka hatene. Se nune’e, ita iha direiro atu hetan informasaun nebe klaru husi governu AMP.

Perigozu liu bainhira, ita la hatene ne’e tanba ita hatene hela, maibe halo finji la hatene. Ita tenke matan moris, tanba povu Timor terus la’os ema halo finji atu haterus.

Ikus liu ita husu ba ita nia an: Ita ne’e nasaun soberanu ka lae? Keta nasaun “zombariado” karik?

Download Edisaun tomak iha ne'e (1MB)