Grupu Haksesuk Kla'ak (Discussion Group)

Subscribe ba Kla'ak Online
Email:
Vizita grupu ne'e

17 April 2008

Camilo Cienfuegos Gorriarán

Mericio Akara*

Halolon Revolusaun iha Cuba, ita bele hasoru ikon ida mak eziste no famozu iha Cuba no iha America Terreste. Los duni, komandante no heroi ida nee iha nivel internasional ladun famozu hanesan Fidel Castro Ruz, Ernesto Che Guevara no Raul Castro Ruz. Maske nunee, se ita lee didiak historia revolusaun iha Cuba nebe mak manan iha 1959 iha Komandante nain tolu mak sai pioneer ba prosesu revolusaun ida nee. Iha povu Cuba nia le'et, Comandante Camilo Cienfuegos Gorriaran mos figura ida mak importante tebtebes. Neduni, iha Cuba wainhira povu koalia ko-naba revolusaun, povu sei la haluha Camilo nudar pioneiro ida iha Fidel, Che, Raul no Huber Matos ninia le'et. Sei nune, se los mak Komandante Camilo…?!

Camilo Cienfuegos Gorriarán moris iha Lawton, sidade Havana, dia 6 de Fevereiru 1932 no nia mate iha 28 de Outubru 1959. Wainhira nia sei labarik, nia badinas le'e livru saida deit mak konsege to'o iha ninia liman. Camilo ema ida mak iha kualidade, iha espiritu humor makaas no gosta disportu, liu-liu baseball iha tempu livre ruma, nia joga beibeik ho Fidel Castro.

Tanba kondisaun ekonomia fraku mak familia hasoru, Camilo sai husi eskola no ba buka servisu iha Estadus Unidus da America wainhira nia tinan 21. Maske nia hela iha Amerika, ninia kontaktu ho ninia familia la'o nafatin. Neduni ninia familia esplika beibeik kondisaun real iha Cuba. Husi esplikasaun ida nee mak hamosu ninia konsiensia sosial ba realidade iha Cuba. Camilo komesa lakontente ho problema injustisa no problema kiak iha America no iha Cuba rasik. No nia deside hodi involve an iha aktividades kontra Presidente Fulgencio Batista, nebe mak uza sistema ditadura hodi halao injustisa nebe mak halo kiak sai barak ba beibeik iha Cuba.

Ho nia involvimentu iha movimentu aktivista kontra rezime militar Batista, Camilo hetan deportasaun husi America, no nia fila ba Havana. Nia involve makaas liu tan iha movimentu estudante kontra Batista iha Havana. Ho nia kolega seluk, nia mos hetan tortura husi Polisia Batista nian. Sira ses an ba fali ba America no depois ba México. Iha México mak Camilo hetan malu fali ho Fidel no halo planu ba movimentu foun. Hodi nunee, nia mos sai voluntariu ida mak la'o hamutuk ho Fidel tuir Espedisaun Granma ba Cuba. Tanba roahi Espedisaun Granma hetan tan atake husi forsa Batista nian, Camilia, Fidel no Che ho membru balun konsege salva an ba foho Siera Maestra. To'o iha Siera Maestra, Fidel promove nia (Camilo) núdar Komandante. Iha 1958, Camilo simu tan instrusaun husi Fidel atu lidera Divisaun Guerilla ida ba Provinsia Las Villas. Fidel la imajina katak Camilo mak depois sai Komandante importante ida ho ninia kualidade masimu. Camilo ho ninia kapasidade tomak, lidera Divisi Guerilla nee no halo marsa, liu-liu iha tempo kalan durante semana 6 nia laran too Provinsia Las Villas.

Camilo ho ninia Grupu to'o ikus kaer komanda iha area Norte de Cuba no Che Guevara mak kaer komando iha area Sul de Cuba durante movimentu revolusaun lao liu dalan guerrilla.

Camilo hahu prosesu revolusaun no halo atake ba baraka militar Batista nian iha Yaguajay, Provincia Sancti Spiritus. Atake nee la'o durante loron 11 nia laran, no rezulta militariu Batista hamutuk nain 350 rende ba grupo Camilo no dada sae bandeira mutin. Atake ida nee hatudu Camilo nia susesu boot ida. Depois de atake nee, Camilo iha planu hodi ba ajuda tan Che Guevara, maibe la-konsege tanba Grupo Che mos hatun tiha ona militar Batista nian iha Provinsia Santa Clara.

Camilo núdar kompañero diak ida ba Fidel no Che. Depois manan tiha revolusaun, Fidel promove Camilo núdar Chefe Militar iha Havana no la-kleur Camilo sai fali Sub-Chefe Estado Major ba Militar Revolusionariu iha Cuba. Ho ninia knar ida nee, mak Fidel fo instrusaun ba Camilo atu ba Provinsia Camaguey iha Outubro 1959 atu kaer Komandante Huber Matos nebe konsidera núdar militar ida nebe mak kontra revolusaun. Semana ida depois de misaun ida nee, Camilo atu fila fali ba Havana ho aviaun Cessna no lakon derepente iha tasi leten. Fidel mobiliza espedisaun boot ida hodi buka tuir Camilo nia mate isin, maibe too agora laiha rezultadu.

Realidade ida katak, depois de Camilo lakon tiha, Revolusaun Cuba lakon ninia figura prinsipal no importante ida. Tanba povu Cuba konsidera katak Fidel mak ulun ba revolusaun, Che mak fuan ba revolusaun, no Camilo mak revolusaun nee ninia kharisma no núdar personalidade ba revolusaun nee. Wainhira Fidel no Che hasoru frustrazaun iha prosesu revolusaun, Camila mosu núdar inspirator. Wainhira Fidel no Che debate makaas sobre idiologia ba revolusaun em termus konseitu, Camilo mosu hodi fo hanoin katak importante mak toos nain no trabalhadores sira bele moris diak liu. Tanba neduni, mak Camilo sai famosu tebes iha Cuba, no tanba ida nee mak tinan-tinan iha dia 28 de Outubro povu Cuba tomak komemora ninia aniversariu ba mate nian, hodi kare ai-funan ba iha tasi "Una flor por Camilo", ba ema ida nebe mosu núdar ema ekstra ordinariu ida iha Cuba.

Che Guevara rasik mak bolu Camilo nudar "el imagen del pueplo". Nomos iha titlu livru barak mak bolu Camilo nudar "Senor del la Vanguardia" ba Cuba. Atu nafatin valoriza ninia luta, iha Provinsia Matanzas Governu Cuba hari'i Universidade ida ho naran, Universidade Militar del Camilo Cienfuegos. Dala ida tan, Revolusaun Cuba hatudu katak, lideransa koleitiva importante hodi lidera movimentu revolusaun ida nebe hatúr ona Fidel, Che, Camilo, Raul no seluk-seluk tan ba pioneriu revolusaun nebe manan iha 1959. Hodi la-haluha mos katak, pioneriu hirak nee hetan inspirazaun husi realidade aktual mak sira infrenta rasik no hanoin husi pioneriu libertasaun Amerika Latina nian, mak hanesan Simon Bolivar, Jose Marti, Antonio Maceo no seluk-seluk tan. Hasta La Vitoria Siempre….!!!

*) Program Manajer iha Luta Hamutuk

Soberania Ai-han iha Povu Kamponeza sira nia liman, sem Hibrida

Waidinik
Ai-han menus no hamlaha hanesan kestaun humanidade (Kemanusiaan) mundial ida ne'ebé bo'ot liu iha mundu. Kestaun ida ne'e to'o ohin loron seidauk rezolvidu. Kada loron populasaun mundu liu tokon 450 mák hetan sofrimentu tanba kuran ai-han i maiz ou menus ema 25.000 mate kada loron ida tanba hamlaha.

Entretantu iha Indonezia, labarik tokon (juta) 5.1 mák mate kada tinan. Ai-han menus mos afeita ba labarik sira nia matan sai delek (buta), mormoras hela deit, mós labarik sira nia dezenvolvimentu fíziku sa'e neneik no mós sira nia intélezensia sai menus liu.

Ironiku duni, metade husi populasaun ne'ebé sofre hamlaha mai husi populasaun kamponeza ida ne'ebé sira nia knar lorloron mák tenki kuda no haknata ai-han husi sira nia to'os laran.

Realidade ida ne'e ita labele si'ik tanba sa ida mák akontese hanesan ne'e? Lia halerik balun ne'ebé manu-ain kla'ak hetan iha semana hirak liu bá, wainhira hasoru malu ho maluk agrikultúr sira iha Sub-distritu Alas, Distritu Manufahi. Inasio Tavares (33), hela iha Aldeia Knua-Alas, Suku Maha-quedan, hateten mai kla'ak katak "oras ne'e dau-daun populasaun tomak ne'ebé hela iha Sub-distritu Alas, hetan sofrimentu bo'ot tanba sira nia produsaun hanesan Batar, Haree, Tora, Aifariña, talas, uhi no ai-han sira sel-seluk hetan atake maka'as husi pesti laho". Inasio haktuir liutan katak, iha tinan kotuk, ninia to'os ida ne'ebe hetan atake pesti laho ne'ebé nia halo iha Tora Kain Klaletek (rai naran) ne'e, iha batar lebas (batar bailoro) fo ai-han maka'as ba nia, katak iha tempu batar lebas nia konsege hetan batar to'o sohen ka bitik besik atus 300, maibé iha batar tinan ne'e la konsege haknata (panen) tanba hetan estragus husi pesti laho. Kondisaun ida ne'e halo populasaun tomak iha Sub-distritu Alas infrenta hamlaha bo'ot. "Hamlaha laos tanba ami la halo to'os, maibé ami nia ai-han ne'ebé ami kuda iha ami nia to'os laran hetan estragus hotu kedas husi pesti laho", dehan Inacio ba kla'ak.

Inacio esplika liu tan katak, esforsu sa ida mák sei halo hodi sustenta sira nia moris, liu-liu ba nia oan sira, mák oinsa hodi animál oan sira hanesan fahi no manu ba fa'an iha Merkado Dotik ne'ebé ho ninia do'ok husi Alas Vila ba to'o iha ne'ebá maiz ou menus han kilómetru 10, ba no mai (bm) entre Alas Vila no merkado Dotik, maiz ou menu oras 8 nia laran. Fahi no manu ne'ebé Inacio fa'an, hodi sosa fali fós husi merkado, hodi nune'e bele sustenta nia familia. "Fós ne'ebé mák ami sosa depende ba ami nia osan. Baibain ami sosa deit fós ne'ebé maluk sira hodi husi Same mai fa'an iha bazar Doti, ho sasukat kopu hemu bé baibain nian, kada kopu ho nia folin $ 0.10." Tuir Inacio, karik osan liu, sira sosa haree kulit husi Inacio nia maluk balu ne'ebé halai natar ho ninia folin kada haré kulit kalen ida $ 3.00. Manu ne'ebé mák Inacio ho nia familia hodi ba fa'an iha merkado Dotik ho nia folin as liu mák $ 2.00 to'o 3.00. Fahi oan ida ninia folin as liu mák $ 5.00. "Osan ida ne'e hodi sosa saida mák hotu, Inasio ho lian hahusuk.

Tuir Inacio, hakarak ka lakohi tenki dezenraska duni ai-han ba ninia oan ki'ik sira, maibé problema bo'ot ba sira mák estrada, tanba tempu udan bo'ot hanesan ne'e, mos ai-han ba sira susar hanesan ne'e, difikulta sira atu hodi sira nia animal bo'ot hanesan fahi no karau hodi ba fa'an iha merkado. Tan ne'e nia husu ba nai ulun sira atu tau matan ba estrada ne'ebé liga Alas Vila no Suku Dotik, atu nune'e iha tempu defisil bele fasil ba sira hodi buka sira nia moris, liu-liu iha tempu udan no mota bo'ot. Wainhira dalan hadi'a di'ak ona, sira iha esperansa bo'ot sei la susar tanba kompradór karau no fahi sira bele halo sirkulasaun ho karreta ba mai.

Lian halerik hanesan mos mai husi agrikultúr Alexandrino da Costa Paixeco (38), hela iha Aldeia Raikesa, Suku Ai-tuha, Sub-distritu Alas, mai kla'ak katak, "iha tinan ida ne'e, populasaun iha Sub-distritu Alas tomak, sei infrenta hamlaha bo'ot tanba sira nia ai-han ne'ebé sira kuda iha sira nia to'os laran, sira la haknata (panen) tanba hetan atake husi laho". Alexandrino haktuir liu tan katak, sira nia batar ne'ebé sira iha ona, esperansa katak sira sei haknata batar ne'ebé barak, mehi ida ne'e la sai realidade tanba sira nia batar ne'ebé foin mák atu isin, laho komesa atake to'o mohu, nune'e mos sira nia ai-fariña.

Situasaun moris agrikultor iha sub-distritu Alas, Distritu Manufahi kuaze hanesan, sira nia toos hetan atakes husi laho. Leopoldino Xavier Fernades (33), ne'ebé hela iha Aldeia Knua-Alas, Suku Mahaquedan, Sub-distritu Alas, ba kla'ak hateten, "ami nia to'os maioria ami kuda ai-han oi-oin iha laran, maibé ami mos la hatene tanba sa mák ami nia ai-han hirak ne'e bele hetan atake husi pesti laho hanesan ne'e. Ami laiha esperansa atu akontese hanesan ne'e, tanba ami kuda ai-han oi-oin. Karik iha ami nia to'os laran ami kuda deit ai-han oin ida, entaun ida ne'e karik ladun problema, maibé iha ami nia to'os laran, ami kuda ai-han oin barak. Hakarak dehan lolos deit katak iha tinan ida ne'e, ami hanesan to'os nain sei la haknata ai-han ruma iha ami nia to'os laran. Ho kondisaun ida ne'e, ami la hatene atu halo tan saida hodi sustenta ami nia moris, liu-liu labarik ki'ik sira."

Hamlaha no ki'ak hanesan ona hasean intrese Global. Hamlaha, loron ba loron, tinan ba tinan nia númeru aumenta ba beibeik, maibe grupu populasaun balun mák hetan moris di'ak ba beibeik. Ema liu tokon 800, mák oras ne'e infrenta ai-han menus i hamlaha no ema miliaun ida mák moris menus husi $ 1.00 kada loron. Konfrénsia nivel altu mundial Nasoin Unidas iha tinan 2002, hasai konkluzaun katak, objektivu dezenvolvementu milineum atu hamenus númeru hamlaha ba metade iha tinan 2015, ida ne'e sei la to'o. Ida ne'e laos deit nia relasaun ho komitmentu nasaun-nasaun adianta nian atu tulun nasaun ki'ak no nasaun dezenvolvidu sira, maibé premeira relasiona ho strutura ekónomia mundu ne'ebé hetan kontrolu maka'as husi Kompañia Multy Nasional (TNC) ne'ebé hakarak duni lukru deit.

Iha Timór-Leste, Ministériu Agríkultura, Arbokultura i Peskas liu husi polítika intensifikasaun áreial katak rai ne'ebé toba (lahan tidur) tenki fila hotu ho intensaun atu dezenvolve fini HIBRIDA. Fini ne'e Governu sosa husi Indonezia ho folin kada kilo ida $ 8.00, fini ida ne'e sei kuda iha áreal ho luan 100 hektáres, iha Distritu Bobonaro. Kada hektáres persija kuda fini 15 kg, entaun 100 hektáres ita multiplika ba 15 kilógrama, ita persija 1500 kilograma fini HIBRIDA. Wainhira ita multiplika ba osan, ita persija osan $ 12.000 hodi sosa fini HIBRIDA husi Indonezia, karik tinan-tinan ita tenki aloka osan hanesan ne'e ou liu ba nesesidade sosa fini deit, tanba fini ida ne'e labele produz ba dala rua. Karik númeru osan ida ne'e ba Governu ne'e ki'ik oan, tanba Governu dezenvolve osan taxa ne'ebé povu selu ba, maibé ba agrikltúr ida, karik ba nia osan ne'e bo'ot la halimar. Programa ne'ebé hanesan mos sei dezenvolve iha Distritu Manatutu, programa ida ne'e realiza tanba hetan serbisu hamutuk entre Governu Cineza no Governu Timor-Leste, ba áreial 6 hektáres.

Rezultadu peskija husi ekipa peskijadór mos hanesan Dekan Fakuldade Agrikultura Universidade Gadjah Mada Susamto, liu husi sira nia rezultadu peskija, públika iha média KOMPAS, iha tinan 2007, konabá fini HIBRIDA. Iha sira nia rekomendasaun ba agrikultúr Indonezia, atu koidadu ho fini HIBRIDA, tanba fini ida ne'e bele halo agrikultúr sai dependénsia maka'as ba fini ne'e, tanba fini ne'e, wainhira kuda dala ida nia sei fó rezultadu di'ak, maibé ba segundu époka, agrikultúr sira sei frustradu tanba rezultadu fini ne'e husi ninia to'os komesa tun ona. Impaktu husi dezenvolve fini sorte laek ne'e sei muda mos agrikultúr nia kultura kuda ne'ebé baibain kuda batar ka haré ba rai kuak ida ho batar ka haré musan tolu, sai fali musan ida ba rai ku'ak ida. Keta haree deit ba ninia sorti, maibé oinsa ho ninia disponibelidade sustentabilidade fini ne'e rasik, Dekan Fakuldade Agrikultura, Universidade Gadjah Mada ne'e hakle'an liu tan.

Iha peskija ne'e, nia realsa liu tan katak, agrikultúr persija matan-moris nafatin ba dependénsia, razaun primeiru tanba agrikultúr mos kuda haré husi fini ne'ebé sira rasik mák haknata. Entretantu fini haré Hibrida, rezultadu husi agrikultúr nia haknata sei labele kuda fila fali. Tan ne'e mák agrikultúr sira tenki sosa fini filfila, karik agrikultúr ida mák laiha osan hodi sosa fini ne'e, hakarak ka lakohi, ninia to'os sei la kuda fila fali iha tempu udan monu rai.

Rezultadu husi dezenvolve fini sorti laek ne'e, sei halo Timor-Leste dependénsia tomak ba ai-han husi rai li'ur (importa ai-han). Razaun tanba Timor-Leste ninia fini orizinal rasik mohu tiha ona. Tanba sa mák mohu, mohu tanba ita rona liu konsellu husi li'ur ne'ebé mai fó konsellu ita katak ita nia fini, ninia kualidade la-di'ak, maibé karik ita hakarak uza ita nia fuan hodi análiza, ita nia fini rezisti kleur tiha ona iha ita nia rain, ne'ebé hodi sustenta ita to'o ohin loron. Ita nia fini mos reziztensia ba moras no adapta kleur tiha ona ho ita nia klima, tanba sa mák ita hakarak introduz ema nia fini?

Wainhira ita toba dukur liu, ita agrikultúr Timor-Leste sei repete tanba ita repete sala ne'ebé nasaun ki'ik no ki'ak hanesan ita infrenta iha tempu "Revolusaun Verde". Ezemplu konkreta, ita nia nasaun viziñu Indonezia, sira komesa adopta sistéma modernizasaun ba seitór agríkula, realidade konsege hasa'e produsaun fós. Maibé susesu ne'e to'o tinan lima deit, mák hanesan iha tinan: 1985 mai to'o 1988 no 1990. Tinan hirak tuir fali, tinan ida failla bo'ot ba maluk agrikultúr sira tanba sira labele produz ai-han barak hanesan tinan hirak ba kotuk. Tama ba tinan 1991, hakarak ka lakohi Indonezia tenki importa fós, hodi nune'e bele hakonu sira nia nesesidade ba ai-han.

Konaba Rezolusaun KII, Governu AMP Viola Konstituisaun

Prezidente da Republika, Jose Manuel Ramos Horta husu ba estado Timor-Leste tenki halo investigasaun klean konaba atentadu 11/2. Membru Parlamentu Nasional mos eziji governu AMP atu implementa rezolusaun Komisaun Inkeritu Internasional (KII) ba iha atentadu 11/2. Tansa governu seidauk implementa KII?

Primeiru Ministru, Xanana Gusmão ninia argumentu ne'e simples maibe bele dehan mos la forte. La forte tanba kompara fali ho KII 2006 ne'ebe tuir Xanana ninia hanoin katak la klaru. Argumentu Xanana nian ne'e mos bele dehan dezfia fali desizaun ne'ebe orgaun soberanu Parlamentu Nasional aprova iha ona. "nu'udar reprezentante povu, de fakto ami hato'o ona aspirasaun povu nian ba iha governu. Tanba ne'e mak desizaun politika saida deit mak Parlamentu Nasional hasai, ne'e tenki konsidera katak desizaun ida ne'e mai husi povu rasik," afirma Vital dos Santos husi bankada PD ba kla'ak iha Uma Fukun Parlamentu Nasional, tersa-feira 1/04 foin lalais ne'e.

Vital hatutan liu tan katak governu tenki implementa povu ninia ezijensia atu aplika KII ba kazu atentadu 11/2. Maibe, tuir Vital katak de fakto to'o ohin loron besik ona fulan ida, maibe la iha progresu ruma ne'ebe governu aprezenta mai iha Parlamentu Nasional. "Kolega deputadu barak mak kestiona kona-ba progresu husi estabelesementu KII ba atentadu 11/2 ne'e. Maibe governu to'o agora seidauk foti passu ida atu implementa desizaun politika ne'ebe mak orgaun reprezentativu povu ida ne'e fo autoridade, fo kompetensia, fo orden ba governu atu halo negosia," hatutan.

Kuandu governu la kohi implementa KII, Vital husu ba governu tenki mai iha Parlamentu Nasional atu responde perguntas hirak ne'ebe mak durante ne'e mosu iha Parlamentu nasional. "Karik governu la kohi kumpri mandatu ne'ebe membru husi Uma Fukun ne'e fo sai, ida ne'e hatudu ona prezedente ne'ebe la diak ba iha orgaun soberanu sira seluk iha Pais ne'e. Tanba de fakto, governu la hakruk ba orgaun soberanu povu ne'e nian. konsidera, governu dezvia tiha desizaun Parlamentu Nasional nian," lamenta Vital. Se karik governu dezvia duni desizaun membru Parlamentu Nasional nian, Vital hatutan katak komesa mosu ona praktika prosesu pembangkangan (viola-red) konstituisaun husi governu.

Prezidente partidu PSD, Mario Viegas Carrascalão mos lamenta tebtebes ho rezoluasaun ne'ebe maioria membru Parlamentu Nasional aprova tiha ona. "Parlamentu orgaun soberano. Loloos ne'e governu tenki implementa. Hau kestiona kuandu rezolusaun KII husi parlamentu mak lori fali ba Konsellu Ministru, ne'e kontrariu," afirma Mario Viegas Carrascalão.

Razaun fundamentais ne'ebe Mario Viegas Carrascalão hateten sai katak Konsellu Ministru halo lei mak foin bele hetan realizasaun husi Parlamentu, tanba Parlamentu mak reprezenta povu. Governu, tuir Mario Viegas Carrascalão laos reprezentante povu. "Ne'e duni governu tenki kria KII ba atentadu 11/2 tanba to'o agora ita la iha investigasaun ida ke merese kredibilidade," tenik nia.

Maske Procurador Jeral da Republika halo ona investigasaun, maibe tuir Mario Viegas Carrascalão katak Procurador Jeral da Republika ne'e halao deit investigasaun ba iha areia krimi nian iha 11/2 ne'e. "Ami nia hakarak laos investigasaun kriminal. Ami nia hakarak ne'e iha kontekstu saida mak atentadu 11/2 ne'e bele akontese. Sasan seluk tan mak kondisaun ekonomia. Ita hatene katak Alfredo mosu ho osan barak iha ninia bolsu. Ita mos hateten katak iha ema ida ne'ebe halo ligasaun ho ne'e mos iha konta boot iha banku. Osan ne'e mai husi ne'ebe. Nia la servisu. Tanba ne'e mak tenki halo investigasaun didiak," hatutan Mario Viegas Carrascalão ba kla'ak iha Uma Fukun Parlamentu Nasional rohan ba fulan Marsu nia laran.

Kuandu to'o ikus mak governu AMP la implementa KII konaba akontesementu 11/2, tuir Mario Viegas Carrascalão katak ida ne'e komesa hatun ona kredibilidade orgaun soberanu hanesan Parlamentu Nasional nian. "Se governu la implementa KII konaba 11/2, ema la fiar tan Parlamentu Nasional. Parlamentu Nasional orgaun ida ke iha dignidade no reprezentante povu. Kuandu lao hanesan ne'e nafatin, aban bain rua povu la fiar ona ninia reprezentante sira ne'e," afirma Mario Viegas Carrascalão.

Jose Manuel C.V Carrascalão husi bankada ASDT maske dezde inisiu la konkorda ho rezoluasaun KII ne'ebe Parlamentu Nasional aprova, maibe kuandu to'o ikus rezultadu husi Procurador Jeral da Republika ne'e fo sai rezultadu ne'ebe la hatudu kredibilidade, tenki iha KII." Uluk kedas ami husi bankada ASDT vota kontra kedas rezolusaun KII ne'e. Tanba prematura liu atu harii komisaun ne'e. Kuandu investigasaun ne'e halo ita la satisfeitu, ita bele eziji komisaun inkeritu internasional atu mai investiga ba kazu atentadu 11/2," katak Jose Manuel C. V. Carrascalão ba kla'ak iha Uma Fukun Parlamentu Nasional, Tersa-feira semana ne'e.

Maske governu seidauk implementa rezolasaun KII husi Parlamentu Nasional, maibe povu liu husi Uma Fukun Parlamentu Nasional eziji nafatin governu atu implementa. Kuandu governu la implementa, ida ne'e hatudu katak governu viola ona konstituisaun no la kohi rona orgaun reprezentante povu ne'e nian. Kuandu la kohi rona, entaun ita atu bolu governu AMP nian ne'e saida los. La hatene?

Antero Benedito da Silva: DEGLOBALIZASAUN

Artigu ho titulu "Globalizasaun" publika iha klaak edisaun 27 Marsu 2008 katak globalizasaun ba nasaun rai-ikun sira signifika invasaun kompania tranznasionais (TNCs) iha nasaun demokratiku sira.*

TNCs mak kontrola sistema finanseiru no ekonomia nasional, dita politika governu demokratiku nian no halo esplorazaun ba povu no sira nia rikursu lokal no nacional sira. Ajensia multilateral sira hanesan: WTO, World Bank no IMF mak sai motor ba globalizasaun sistema kapitalistas neo-liberal. Kritikas barak mak dehan katak globalizasaun hamosu pobreza, kria dizegualdade sosial, destrusaun meu-ambiental no kria frajilidade sistema governansia internasional. Artigu ida nee tenta hatoo krtitikas no proposta mai husi Eis Prezidenti Republika Portugal Mario Soares no Dr. Walden Belo, akademiku progresivu Azia nian ida ho nia kolega sira kona krize sistema neo-liberal, "dekonstrusaun sistema governansia global" no "deglobalizasaun" hanesan alternativu ba globalizasaun korporatismu.

Eis Presidenti Republika Portugal Senhor Mario Soares hakerek artigu ida ho titulu "Mudansa, a palavra magica..mudansa, liafuan majika ida" publika iha Jornal Visao edisaun 31 de Janeiru de 2008. Artigu nee haktuir kona resesi-krize ekonomia neebe Estadus Unidos da Amerika rejime George W. Bush infrenta dadaun, neebe halo valor osan dolar Amerikanu monu, no osan Euro mak sae makaas fali hodi sai hanesan osan alternativu iha sistema inter-kambiu finanseiru internasional. Senhor Mario Soares mos hateten katak, sistema ekonomia neo-liberal dodok-rahun ona, no presiza duni mudansa. Lais liu, diak liu tan. Kandidatus Presidenti Amerika nian husi partidu Repu-blikanu no Partidu Demokrata, hotu koalia kona mudansa, maibe oinsa, no ba neebe? Ne’e mak problema ba sira tan la iha ema mak hatoo alternativas. Linea ida ho Senhor Mario Soares, Dr. Walden Belo hakerek iha nia libru 'Deglobalization: ideas of new World Economy' hateten katak sistema governansia global ne’ebe WTO, Banku Mundial, no IMF mak sai protagonistas hasoru dadaun krize. Estadus Unidus da Amerika (EUA) nasaun ida neebe sai sentru ba ajensia sira ne’e, no EUA hasoru dadaun mos krize no krize nee karik sei kontinua, se la iha mudansa paradigma.

Impresta karik Thomas Kuhn nia hanoin kona 'structure of Scientific Revolution-estrutura revolusaun sientifiku', bainhira paradigma ida infrenta krize, sei mosu resposta rua deit. Ita presiza halo adjustamentu ba sistema hodi dudu nia sai kompleksu liutan no too lakun nia sentidu iha promosaun ba progresiu sientifiku nian. Dalan seluk mak lao tuir sistema Kopernikus nian, haketak-an kedan husi paradigma ida uluk nian, no kria paradigma foun hodi kompete paradigma uluk nian. Dr. Walden Belo husi Focus Global South hamosu proposta "deglobalizasaun" hodi dezafia globalizasaun.

Dekonstrusaun
Presiza halo esforsu dekonstrusaun ba sistema governansia global. Movimentu mundial ida forti liu sai imperativu hodi muda IMF ba ajensia peskiza ida sem poder politika, maibe ho mandatu ida atu monitoriza kapital global no movimentu interkambiu finansieru internasional. Ho liafuan seluk mak, muda IMF ba instituisaun peskiza no konseleiru ida hanesan mos Organization For Economic Cooperation and Development (OECD). Iha kazu Banku Mundial, hakotu tiha sistema inpresta osan no hatoo fali mandatu inpresta osan nee ba ajensia rejional apropriadu sira neebe admite sistema demokrasia partisipatoria, katak mos eliminasaun ba ajensia Asian Development Bank (ADB) no instituisaun rejional sira seluk neebe iha natureza non-demokratikas. Iha kazu WTO nian, nasaun sul sira no movimentus sosial internasionais konfronta ona enkontru ministerial WTO nian iha Cancun, Doha no foin lalais nee iha Honkong (2005). Nasaun riku sira hanesan G8 defende nafatin subsidiu ba sira nia agrikultur sira, maibe sira hakarak nasaun sul sira halakon proteksaun ba sira nia agrikultura no liberaliza sira nia merkadu. Hodi taka dalan mudansa, nasaun riku sira tenta atu limita diskusaun enkontru ministerial nian, la diskuti barak kona subsidiu ba agrikultur sira, la koalia kona services (layanan) no quota (tarrifs) industrial nian. Nune’e dalan ida, mak movimentu antiglobalizasaun korporatismu sira presiza aumenta sira nia ema matenek (experts) hodi akompanha Ministrus Nasaun Sul sira iha enkontru WTO nian sira sei mai hodi defende nasaun no povu maioria nia interese no dudu agenda reforma radikal iha instituisaun sira nee.

Deglobalizasaun
Deglobalizasaun laos atu hakiduk husi ekonomia internasional maibe oinsa re-orienta ekonomia husi produz atu exporta-ba produz atu responde ba necesidade bazar lokal. Nune’e deglobalizasaun kompostu husi; Primeiru, genera rikursu finansieru nasaun nian tomak husi rai-laran duke dependenti ba investimentu estranjeiru no bazar finanseiru estranjeiru nian; Katak dalan atu halibur finansia alternativu hanesan Uniaun Kreditu, mikro-dekreditu, Banku rurais Nasionais sira sai importante tebes. segundu, implementa medidadas neebe prolonga kleur ona iha areas redistribuisaun rendementu (income) no redistribuisaun rai hodi kria bazar internal foun ida neebe sei sai fatin ba ekonomia lokal no kria rikursus finansial ba investimentu. Terseiru, dezenvolvementu ekonomia durante nee ekuivalante ho kresimento ekonomika (pertumbuhan GNP/GDP), maibe iha rai balun, hanesan Kerala iha India konsegue dezenvolve sistema zero kresimento ekonomika no Imperiu Bhutan uza Gross National Happines (GNH). Katak dezenvolvementu sosial sai parte dominante ba hadia moris povu nian. Nune’e ajenda seluk mak hamenus emphasis (atensaun menus) ba 'growth/pertumbuhan" no maximiza 'equity/distribuisaun' hodi radikalmente reduz dizekilibrazaun meiu-ambiental; Kuartu, la husik desizaun ekonomia estratejiku sira ba bazar maibe halo sira sai sujeitu ba "democratic choice-desizaun demokratiku". Bainhira ita koalia ekonomia estratejiku iha Timor-Leste karik ita koalia kona produtu spesifika hanean kafe, no riku-soin rai okos sira hanesan minarai, marbel, sistema finansieru-bankaria; sira nee hotu presiza sujeitu ba kontrola estadu se laos estadu mak sai protagonista unika. Kintu, sujeitu setor privadu no estadu ba monitorizasaun permanente sosiedade sivil; Xestu, kria produsaun foun ida no interkambiu financial komplexu ida neebe enklui kooperativus komunitarius, kompania sosial privadus, kompania estadu no ekslui (lainvolve TNCs-Kompanhia multi-nasional sira). Setimu, hakiak prinsipius subsidiaridade iha vida ekonomia liu husi fo korajem ba produsaun sasan sira neebe tenki akontese duni iha komunidade nia let no nivel nasional se ita bele halo ho gastu neebe natoon hodi preserva komunidade. Ida nee ita koalia kona ba aproximasaun ida neebe ho duni konsiensia-hanoin diak atu subordina tiha lojika bazar nian-neebe dehan 'gastu oituan maibe manan barak'; ba valores seguransa, equidade (igualdade bazeia ba esforsu) no solidariedade sosial. Ikus liu, mundu presiza admite paradigma foun ida hodi dudu deglobalizasaun.

*) Estudante MBS iha Kooperativu no Sosial Enterprise, Universidade Kolejio Cork, Irlandia

Jose 'Josh' Trindade: Knar Kultura Timor ba Prosesu Hari'i Nasaun


Kultura hanesan aspeitu ida nebe importante tebes ba ema nia moris nudar individual, membru sociadade no sidadaun ba nasaun ida. Konstituisaun RDTL mos rekuinhese importansia Kultura iha hari'i nasaun foun ida ne'e.*

Iha Konstituisaun RDTL artigu 59.1 hakerek katak:



"Nasaun tenke rekunese no garantia katak sidadaun
hotu-hotu iha direitu ba edukasaun no kultura, …"

Artigu 59.5 mos hakerek katak: "Ema hotu-hotu iha direitu atu goja kultura no kreavidade no obrigasaun hodi preserve, proteje no fo valor ba kultura sira nebe fo hela ba ita". Klaru ba ita katak, ita nia direitu kultura garantia ona iha konsituisaun. Maibe realidade hatudu oin seluk. Iha kotenstu prosesu hari'i nasaun-istadu, ita haluha tiha ita nia kultura, ita nia hun no abut. Iha Prosesu hari'i nausaun, ita importa but husi rai liur sira mak mai implementa iha ne'e. Tradisaun diak husi ita nia avo beiala sira, ita la liga tiha. Malisan sei kona tan ita karik? Tanba Kultura ne'e importante tebes ba vida nasaun ida hodi hakat ba oin, foin lailais ne'e hau halo peskiza ida kona ba oinsa atu usa kultura Timor nian hodi rezolve konflitu politika iha 2006. Iha peskiza ida ne'e, hau foka ba 'problema ka konflitu entre Lorosa'e - Loromonu" nudar sentru analisa iha hau nia peskiza. Relatoriu final husi peskiza ida ne'e ho titulu "Hanoin Fila Fali Identidade Timor Oan Nian Nudar Estratejia Hari'i Dame: Konflitu Entre Lorosa'e - Loromonu Husi Perspetiva Tradisional" (Bele asesu iha website ne’e iha Tetum ho inglés).

Hare ba problema Lorosa'e - Loromonu nebe mosu iha krize 2006, hau hetan katak, konflitu entre Lorosa'e - Loromonu ne'e problema foun ida. Problema ne'e hanesan fenomena foun iha Timor nia istoria. Hare' fila fali istoria Timor nian, iha tempu visi avo sira nian, tempu Portuguese, funu sivil 74-75, no okupasaun Indonesian nian, nunka mais mosu isu ida Lorosa'e - Loromonu. Relatoriu CAVR mos hatudu momos katak, mesmu iha konflitu bo'ot entre Timor oan iha 74-75, maibe konflitu ne'e nunka mais daet ba Lorosa'e - Loromonu.

Pergunta bo'ot ida mai ita, tansa problema ne'e mosu iha krize 2006?

Iha peskiza no relatoriu barak-barak hodi analiza asuntu Lorosa'e - Loromonu ne'e. Relatoriu barak hare liu ba aspeitu ekonomia, asesu ba servisu, edukasaun, juventude hst, nudar fatores nebe kontribui ba krisi 2006.

Iha hau nia peskiza, hau koko atu no analiza krizi 2006 espesialmente problema Lorosa'e - Loromonu husi perspetiva tradisional nian. Hau koko atu analiza problema Lorosa'e - Lromonu husi perspetiva tradisional. Timor oan sira nia hanoin rasik kona ba asuntu ida ne'e.

Hau hetan konklusaun katak, kulturalmente, problema Lorosa'e - Loromonu ne'e laiha. Desde avo sira nia tempu to'o agora, hori uluk hori wain, laiha buat ida dehan Lorosa'e - Loromonu. Timor ne'e ida deit, mesak feton nian deit naan nian deit .

Maibe, politikamente, iha duni divisaun entre Lorosa'e - Loromonu. Divisaun ka konflitu hun husi Lorosa'e - Loromonu mak liafuan "rezistensia". Wainhira ita koalai ona kona ba ita nia esperiensia iha rezistensia nia laran, ita komesa ona reklama katak, ita husi rejiaun ka parte ida ne'e terus liu ou servisu makaas liu husi parte ka rejiaun ida neba. Ida ne'e sala. Maibe mos, liafuan rezistensia, laos deit kria problema entre rejiaun rua entre Lorosa'e - Loromunu ka PNTL - F-FDTL, iha nive individual mos, wainhira Timor oan nain rua tur hamutuk koalia kona ba rezistensia, ida komesa ona reklama katak nia servisu no kontribui makaas liu iha resistensia, kompara ho ninia kolega. Baibain ita rona lifuan barak ema koalia, "ha mak luta nain, hau mak terus nain, hau mak funu nain, hau ema resistensia". Kuitadu! Sira nebe uluk la involve aan iha rezistensia ita soe ba nebe? Sira nebe hanesan ferik katuas sira iha foho, uluk iha '99 ba deit vota ita faan fali sira ba nebe? Ita nia joven sira nebe laiha ligasaun ho rezistensia ka funu kontra Indonesia, sira ne'e sente sira parte husi prosesu hari'i nasaun ka lae? Tanba sira la involve iha resistensia, tanba ne'e dala ruma sira hanoin, se nasaun ne'e ba ema rezistensia deit, diak liu ita sobu rahun tiha, diak liu sunu. Dala ruma bele akontese hanesan ne'e.

Se sira, ema nebe laos luta nain, senti sira laiha direitu nebe hanesan, entaun sira komesa odi ona, komesa doko no sobu ona nasaun ne'e halo sai rungu-ranga tiha para ita hotu labele aproveita. Entaun buat ida dehan "rezitensia", nebe uluk halo ita sai unidade metin, agora tanba ita nia inimigu laiha ona be, ita komesa ona fahe malu. Ita nia unidade komesa mamar no fahe malu dadauk ona. Ita komesa ona iha Lorosa'e - Loromonu ka Mambae - Makasae. Maibe uluk ita bolu malu mesak "Timor Oan deit". To'o agora tuir lolos ita fahe malu namkari lemorai tiha ona, maibe ita sei taka matan, ita sei lakohi hare realidade ka fenomena ida ne'e. Ita halo finzi katak divisaun entre ita ne'e laiha, problema entre Timor oan laiha. Se problema entre ita laiha, tansa iha barak mak sei hela iha lona okos? Tanba sa mak ita sei hafu malu hanesan busa ho laho? Tanba sa mak ita sei hare'e malu matan la mos?

Tuir mai mos, iha hau nia peskiza ne'e, hau hetan katak, Timor nudar nasaun ida, ita iha ona krizi identidade. Krizi identidade nasional hanesan fator ida nebe kontribui ba Konflitu entre Lorosae'e - Loromonu. Se ita iha ona krisi identidade, ita nia nasaun nakdoko ona, no unidade nasional bele naksobu hanesan agora ne'e.

Balu mos fiar katak, ita nudar Timor oan, ladun rekuinese no fo valor ba ita nia kultura nudar nasaun ida. Entaun buat sira ne'e hamutuk babeur ita to'o mosu konflitu no problema barbarak.

Balu mos dehan katak, ita lanu liu ona iha manan funu ida ne'e nia laran. Tanba ne'e ita haluhan tiha funu nain sira nebe sai ona matebian no ba ona iha mundu seluk. Ita seidauk selu sira nia favor. Ita fo mak osan ba matebian sira ne'e nia familia. Maibe ita husu tok, sira uluk fo aan ba mate ne'e tanba osan ka tanba razaun seluk? Dala ruma ita halo buat lalos iha prosesu hari'i nasaun. Ita halao ita nia prosesu hari'i nasaun la tuir prinsipiu sira nebe matebian sira fo sira isin ho ran hodi sosa.

Iha tan balu mos interpreta katak, problema hanesan Krizi 2006 mosu tanba Timor nia ai-rin nudar nasaun ida seidauk kuda metin. Ai-rin Timor nia sei namlele hela, tanba ne'e nasaun ne'e sei doko bebeik. Se ita hanoin didiak, ai-rin Timor mak saida? Hau hanoin ai-rin Timor mak ita nia Kultura. Se ita la respeitu no la fo valor ba ita nia kultura, ita nia hun no abut ne'e la metin. Timor bazeia liu nasaun ida ne'e ba demokrasia no direitus humanus. Maibe, barak interpreta katak, demokrasia agora, hanesan kroat ida ba povu hodi oho malu. Direitus humanus hanesan lia kroat ida hodi la respeitu malu. Tanba sa mak sai hanesan ne'e?

Buat sira ne'e mak hanesan fatores nebe kontribui ba krisi 2006 espesialmente iha problema entre Lorosa'e - Loromonu. Oinsa solusaun ba problema Lorosa'e - Loromonu? Dalan saida mak it abele usa atu hametin fila fali relasaun no unidade entre Lorosa'e - Loromonu iha nasaun foun Timor Leste? Peskija ida ne'e fo rekomendasaun atu uja dalan kultura. Atu resolve konflitu entre Lorosa'e - Loromonu to'o hun no prevene atu labele mosu fila fali iha jerazaun oin mai mak liu husi dalan Kultura.

Atu hadame Lorosa'e - Loromonu, ita tenki bolu Lia Nain, Liurai no lider tradisional sira, atu tur hamutuk no koalia iha BITI Bo'OT nia leten atu hakotu problema ida ne'e. Winhira sira koalia hotu ona iha BITI BO'OT nia leten, ita tenki halo juramentu ida, atu nune'e jerazaun foun labele tan hamosu buat ida ne'e.

Maibe NAHE BITI BO'OT no HEMU RAN seidauk to'o atu rezolve problema hotu-hotu. Ita mos tengke haforsa ita identidade, hametin ita unidade nasional, hamosu respeitu malu, no kria kompresaun diak ba malu. Atu nune'e it abele moris iha dame no hakmatek nia laran iha nasaun ida.

Tanba ne'e, ba longu prazu, peskiza ida ne'e fo rekomendasaun katak, ita tengki hari'i UMA LULIK NASIONAL ida iha Dili hodi simboliza ita nia kultura no identidade, no hametin ita nia unidade. Uma Lulik Nasional ne'e sei simboliza unidade ba Uma Lulik Bo'ot hotu-hotu iha Timor laran tomak. Nune'e hotu-hotu sei senti katak, Uma Lulik Nasional ne'e hotu-hotu ninian, no sei fo mahon ba ema Timor oan tomak, inklui etniku minoria sira hanesan chinesa, ema Indonesia, ema eropeia sira nebe agora sai nudar Timor oan.

Iha Uma Lulik Nasional nia laran, Timor oan hotu-hotu sei konsidera malu nudar maun alin, laiha ona Lorosa'e - Loromonu ou Firaku Kaladi. Timor oan hotu-hotu iha dever atu kria no manten dame no unidade iha Uma ida ne'e nia laran, atu nune'e it abele moris hakmatek hodi hare'e ba oin.

Se Uma Lulik Nasional iha, Lia nain no Liurai antigu sira husi rai-ulun, rai-klaran no rai-ikun mak sei tur hamutuk no desidi atu oinsa bele hari'i uma lulik ida ne'e. Desenhu Uma Lulik nasional nian tengki inklui simbol husi Uma Lulik hotu-hotu iha Timor laran, atu nune'e bele garantia katak ema hotu-hotu sente inklui iha laran.

Hanesan iha sistema tradisional, se Uma Lulik nasional iha ona, ita mos persiza Sasan Lulik Nasional. Ita bele kria tan Rota Nasional ida hodi simboliza poder politika hodi ukun rai no povu ida ne'e. Rota Nasional ne'e sei fob a Presidente eleitu mak kaer hodi simboliza ninia legitimidade liu husi dalan kultura. Nune mos ita bele uja ita nia Bandeira Nasional no Livru Konstituisaun ida hodi sai hanesan Sasan Lulik Nasional, hodi simboliza ita nia unidade no identidade. Maibe sasan lulik nasional sira ne'e molok atu tau iha Uma Lulik nia laran, uluk tenki halulik lai atu ema bele respeitu. Lia nain no Lider Tradisional sira husi Uma Lulik Bo'ot tomak iha Timor laran tenke fo bensa ka halulik sasan sira ne'e, molok atu hatama iha Uma Lulik nasional nia laran. To'o ohin loron, tanba ita la halo lulik simbol nasional sira, ita hare ita nia Bandeira nasional ne'e hanesan hena baibain ida, ema la respeitu. Ita nia konstituisaun ne'e hanesan surat tahan la vale ida. No simbol nasional sira ne'e ladun iha signifika ba Timor oan hodi hametin sira nia unidade.

Se mehi hanesan Uma Lulik Nasional ho Sasan Lulik nasional mak iha ona, ita bele apresenta ideias hanesan "diversidade iha uma ida nia okos" ho Bahasa Indonesia karik dehan "beraneka ragam di bawah naungan satu rumah", Ingles karik dehan "diversity under one house". Ho prinsipiu ka ideias sira hanesan ne'e, ita bele hametin ita nia unidade no fiar malu, hodi garantia dame no hakmatek iha ita nia nasaun.

*) Hakerek nain Analizador ba Kultura Timor. Artigu ne’e sei kontinua ba edisaun tuir mai ho nia sub-titulu “Oinsa Lideransa Nasional?”

Profesores Cubano 35 Mai Timor Atu Halakon Analfabetizmu

nuno rodriguez TCHAILORO
Ho motor Honda Karisma metan Institutu Edukasaun Popular nian, hau tula hau nia maluk Waidinik ne'ebé mos nudar Jornalista kla'ak lao ba simu profesores Cubano 35 ne'ebé too ho Merpati iha loron 25 Marsu. Iha tasi ibun pantai kelapa, bain-bain ita bele haree aviaun merpati semo tun no semo sae; hateke ba leten se merpati semo tun duni ona, maibe hau la haree sinal ida. Hau koko halai ho velosidade 60 km/h atu bele too lalais, tauk la toman serimonia simu Cubano sira.


"Merpati seidauk too ida, halai neineik deit", dehan Waidinik fo hanoin. "Aviaun seidauk too?" Hau husu atu konfirma katak aviaun seidauk too duni. "Aha…aviaun seidauk too". Ami espera katak ami sei hasoru kompañeru Cubanos hodi hateten: "bem vindo ao Timor-Leste".


Ho kartaun Jornalista hau bele tama too fatin VIP aero portu Nicolao Lobato tanba nunka tama fatin ne'e. Oportunidade diak, oportunidade atu fo bem vindu no bele hakerek informasaun ruma konaba alfabetizasaun. Hau hanoin katak ho kartaun press hau bele tama too laran hodi bele simu Cubano sira. Hau lao too iha pasajeiru VIP sira nia hein fatin. Laiha sinal ida atu hateten katak press labele tama. Hau haree deputadu Rui Menezes, Cecilio Caminha no Vise Prokurador Jeral Ivo Valente tur hamutuk iha sofa naruk ida. Hau haree sira no ami koalia iha lian Fataluku. La kleur Carla Mota nudar responsavel Public Relation VIP-kolega eskola SMA Negeri I-Dili, jurusan Biologi lulusan 1993 hit ain hakbesik mai hau hodi hateten: "Jornalista ne'ebé laiha kamera video labele liu odamatan ne'e."


Hamrik besik odamatan ne'ebé iha funsaun duplu; odamatan atu bele uza hodi tama sai maibe bele mos sai fronteira ba ami jornalista ne'ebé la halo jornalismu vizual. Hamutuk ho jornalista sira seluk hosi jornal, RTL no TVTL ne'ebé mai tarde, hamrik odamatan funsaun rua ne'e hodi hein konferensia imprensa hosi Ministru Edukasaun.


Haree hosi dook Funsionariu hosi sentru edukasaun não formal kabala tais no kaer salendang ho kor bandeira Timor-Leste komesa hakbesik an ba aviaun merpati ne'ebé foin hatur nia isin besi ba rai. Hakarak dokumenta serimonia ne'e iha fotografia, tanba ida ne'e nudar esperiensia uniku ba kompañeru sira hosi Cuba. Maibe, triste oituan, serimonia ne'e lao liu deit, koko atu hasai foto husi liur maibe kamera Nikon D40 ho lensa 55 mm sei la mos hasai hosi dook.


Jornalista sira kontinua hein atu rona konferensia imprensa hosi Ministru atu bele publika informasaun konaba profesores Cubano. Kolega antigu ida ne'ebé hau haluha tiha nia naran hodi hateten: "Imi tenki monitora mos Cubano sira tanba sira la hatene lian Tetum oinsa sira bele hanorin ema le no hakerek." Ho liafuan badak hau hatan: "Laos sira mak hanorin, sira fo asesoria deit no ema Timor rasik mak hanorin."


Ministru Edukasaun João Cancio Freitas tur iha meza klaran, Vise Ministru Paulo Asis tur ministru nia liman kuana no embaxador Cuba Ramon Hernandes tur ministru nia liman karuk. João Cancio hateten: "Ministeriu Edukasaun iha kompromisu makas iha setor edukasaun ensino ho kualidade. Ne'e la signifika katak ami tau matan deit ba ensinu formal. Ami preokupa hotu ho ensino não formal." João Cancio mak formaliza koperazaun Timor-Leste ho Cuba iha fulan Novembru 2007, akordu ne'ebé asina entre embaxador ho ministru.


Jornalista hosi TVTL hatoo perguntas ida konaba kestaun lingua, perguntas ne'ebé kuaze hanesan ho ema barak ne'ebé kestiona bainhira halao koperazaun ne'e. João Cancio hatan: "Agora dadaun materias hotu iha tiha ona iha lian Tetum." Materiais iha filme, estudante medisina iha Cuba mak sai artista.


Profesores Cubano sira haree hosi nia fiziku sira nia tinan 45 ba leten, ne'e hatudu esperiensia barak mos. Tuir informasaun katak profesores balun ba tiha ona nasaun seluk hodi halao programa hanesan. Hanesan mos grupu 11 ne'ebé mai iha 2005 nia rohan, molok mai iha Timor-Leste profesores halibur an iha Instituto Pedagogico Amerika Latina Y Caribia (IPLAC); institutu edukasaun ne'ebé koñesidu iha mundu.


Profesores Cubano Eduardo Castilio Mendonca hateten ba kla'ak: "Ami hotu ne'ebé foin too, ami sei la haluha serimonia ne'ebé ministeriu organiza hodi simu ami iha aeroportu. Ami mai atu kontinua knaar ne'ebé halao tiha ona no fo kontribuisaun atu hatun alfabetizasaun iha Timor-Leste."


Iha fulan Jullu 2007, Prezidenti Republika Ramos Horta ofisialmente loke aula iha Metiaut Dili ba kampaña ne'ebé governu anterior lansa iha fulan Marsu 2007. Iha abertura aula ne'e Ramos Horta hateten katak iha tinan 5 mai, Timor-Leste sei deklara an livre hosi analfabetizmu. Tanba ho misaun atu halakon analfabetizmu profesores Cubano hamutuk 35 mai Timor-Leste.


Kooperazaun entre Timor-Leste no Cuba iha area alfabetizasaun hahu hosi vizita ne'ebé Primeiru Ministru Mari Alkatiri hodi hasoru Fidel Castro iha Havana iha 2005. Fidel Castro iha tempu ne'eba husu atu forma grupu ida hodi fo apoiu ba alfabetizasaun iha Timor-Leste.


Iha fulan Dezembru 2005, profesores Cubano hamutuk 11 mai iha Timor-Leste atu hahu prepara ba kampaña nasional ba alfabetizasaun. Grupu ne'ebé konsiste ema nain 11 mai Timor-Leste no hahu halo nia servisu desde 2006. Foin iha fulan Janeiru 2007, Primeiru Ministru Ramos hasai rezolusaun atu forma strutura ba kampaña nasional ba alfabetizasaun. Sekretariadu ba kampaña nasional alfabetizasuan mos forma no hahu halao rekrutamentu monitores, formasaun ba koordenador sub distritu no prosesa ekipamentu hanesan Televizasaun, DVD, jerador no sasan seluk ne'ebé presiza ba halao loke aula.


Metodu ne'ebé hanorin bolu nudar Si, Yo Puedo (Los, Hau Bele). Metodu hanorin liu hosi televizaun. Iha fulan tolu nia laran ema bele le no hakerek. Mundialmentu iha tinan 2006, UNESCO fo premiu ba metodu Cubano ne'e nudar metodu kampaña nasional alfabetizasaun ida ne'ebé diak liu iha mundu. Metodu ne'e agora aplika iha nasaun 29 iha mundu. Cuba rasik deklara an livre hosi analfabetizmu iha tinan 1961. Iha Venezuela ho tulun programa hanesan iha tinan 1 ho balun deit halakon analfabetu ho numeru liu miliaun ida.


Rezultadu hosi knaar profesores Cubano 11 hamutuk ho Timor oan ne'ebé servisu nudar monitores, koordenador sub distritu no estudantes sira ne'ebé servisu iha sekretariadu, iha fulan Novembru 2007 ba dala uluk iha istoria sistema edukasaun nasional rekoñese graduasaun ba 1400 alfabetizadus.


"Tuir lolos kada fulan tolu bele halo graduasaun ba 4000-5000 maibe ne'e depende ba ekipamentu hanesan kombustivel, jeradores, TV, DVD bele distribui ba suku hotu-hotu iha Timor-Leste," dehan koordenador profesores Cubano Jose Manuel Leira ba kla'ak.


Diretor Diresaun Edukasaun Não Formal Filomeno Lourdes ne'ebé akompaña prosesu ne'e hateten ba kla'ak iha nia servisu fatin: "Sira iha hotu ona, materiais seidauk iha. Ita buka jeitu atu materiais kompletu iha desa hotu, atu iha vontade diak hodi hanorin. Diretor ne'e rasik bainhira entrevista kontinua asina dokumentu sira atu bele fasilita lalais transporte ba profesores sira atu desloka ba sub distritu no oinsa bele iha material ne'ebé kompletu.


Iha sekretariadu sentru edukasaun não-formal, meza barak ba kampaña alfabetizasaun nian ne'ebé tuir lolos distribui hotu sei iha hela loron manas nia okos, balun komesa tohar no fuhuk ona. Kadeira masa mutin sei nakonu iha auditorium não-formal.


Profesores Cubano hamutuk 35 tur iha sala ida hodi rona esplikasaun hosi sira nia koordenador Jose Manuel Leira konaba lalaok kampaña durante ne'e no karateristika ka kustume Timor-Leste. Profesores sira ne'e sei hela iha Dili durante semana ida no sei ba sub distritu semana tuir mai.


Ho profesores Cubano foun hamutuk 35 sei fo benefisiu boot liu ba Timor-Leste. Sei diak liu bainhira hahu kampaña ho profesores hamutuk 11 deit. Laiha tan duvida ba sira nia komitmentu no servisu makas atu halakon alfabetizasaun iha Timor-Leste. Tuir esperiensia besik tinan 1, profesores Cubano feto ka mane maski ho motorizada deit sei lao haleu suku hotu-hotu hodi monitoriza alfabetizasaun nia lalaok.


Knaar profesores mak halo monitorizasaun no mobiliza kampaña nasional iha nivel distritu too suku. Tanba ne'e lao husi suku ida ba fali suku seluk. Armando Seixas, koordenador alfabetizasaun distritu Ermera hatoo nia sasin mai kla'ak konaba oinsa nia haree profesores sira ne'e servisu. Iha loron ida, Armando Seixas tula profesora Cubana atu ba halo monitorizasaun, iha dalan klaran motor GL Pro ne'ebé sira sae monu. Profesora ne'ebé monu hamrik kedas no hateten: "A luta continua", maski Armando sinti moras, maibe tanba haree espiritu profesora Cubana nia mos sae fali motor no hatutan sira viazen atu halo monitorizasaun ba suku destinu.


Jose Antonio de La Campa, profesores iha distritu Lospalos hateten ba kla'ak iha aero portu Nicolao Lobato bainhira atu simu nia maluk 35 ne'ebé sei troka sira nain 11 ne'ebé halao tiha ona servisu iha Timor-Leste durante tinan 2: "Koordenador sub distritu Timor oan foin mak adapta oinsa ami servisu, ne'e nudar limitasaun ida, maibe, agora sira iha esperiensia balun atu hadia liu kampaña alfabetizasaun."


Aula alfabetizasaun hahu lao iha fulan Jullu 2007 too Dezembru 2007 iha aula hamutuk 225 ne'ebé funsiona. Maibe, tanba birokrasia ne'ebé kleur atu responde lalais nesesidade kampaña alfabetizasaun ho metodu Cubano, ohin iha deit sala 62 ne'ebé funsiona. Aula sira iha suku ne'e kontinua funsiona tanba iha eletrisidade. Koordenador alfabetizasaun Timor oan desde fulan Jullu 2007-Marsu 2008 la hetan kombus-tivel atu halao monitorizasaun.


João Cancio reafirma tan katak iha tinan 5 nia laran ho ajuda hosi profesores Cuba Timor Leste sei bele livre hosi analfabetizmu. Ita hotu hein katak Timor-Leste bele livre hosi analfabetizmu iha tinan 5 nia laran. Tuir esperiensia hosi nasaun sira ne'ebé susesu ho kampaña iha lisaun ida mak hanorin mai ita katak vontade politika.

BENDERA MERAH PUTIH SAE IHA EIS - EDIFISIU BUPATI

efrem dos ANJOS
Sexta, 28 de Marsu iha eis-edifisiu Administradór Distrito Dili, Quintal Boot, Bedera Merah Putih ida sae iha fatin ne'ebé refere, halo populasaun sira Quintal Boot hakfodak ho akontesimentu ne'e. Polísia Distrito Dili ne'ebé hatene akontesementu ne'e too kedas iha fatin no hatun tiha bendera nasaun Indonézia, polísia sira preokupa ho se mak hasa'e bendera, no motivu saidá mak hasa'e bendeira Merah Putih, perkupasaun ne'ebe hanesan mosu iha autoridade suku ne'e nian, tan ne'e ho esforsu maka'as sira buka suspeito ba akontesimentu ne'e. Liu tiha loron ida iha dia 29 de Marsu sira konsege hetan autór nain rua. Inuvencio do Santos tinan 16, no Mario Jose Soares tinan 12, la hatene tanba saidá mak ho idade ne'ebe ki'ik sira halo asaun hanesan ne'e?.

Wainhira rona katak suspeitu hetan tiha ona, polísia Task Force kareta rua to kedas atu halo kapturasaun ba suspeito, maibé sira rasik hakfodak tanba haree kondisaun fíziku no ida suspeito nain rua ne'e labarik hela, task force nain ida koalia ho espontánia "ah hanoin ema boot, labarik ki'ik koan" depois nia fila kotuk lori hakat sai husi fatin ne'e. Polísia balun ne'ebe fo interogasaun ba labarik nain rua ne'e, sira rasik rekonese katak sira dunik mak hasa'e bendera ne'e, no husu tanba saidá mak sira hasa'e sira responde katak sira hakarak hasae deit, laiha motivu no ema ruma mak haruka.

Liu tiha interogasaun, polísia lori labarik ne'e ba ofisio polísia nian atu husu informasaun liu tan, no tuir informasaun ne'ebe kla'ak rona katak, kalan ne'e polísia lori hikas kedas labarik nain rua ba sira nia fatin.

Parte seluk, João Bosco hanesan xefi juventude suku St. Crus nian hateten katak, wainhira koalia ho labarik sira ne'e sira hateten katak, bandeira Merah Putih ne'e sira hetan iha almari ida nia laran iha fatin kos ne'ebe sira hamos atu hela ba, tanba ne'e sira foti ba hasae deit. Tanba hola parte hanesan servisu polísia nian ne'e dunik labarik sira ne'e intrega ona ba polísia.

Ministru Saude: Ema Tahan Ambulansia Atu Ba Tula Prezidente Horta


efrem dos ANJOS
Sirene ambulansia iha situasaun normal lian tun sae deit, maibe wainhira Prezidente Republika kanek, ambulansia persiza minutu 30 mak to'o iha presidente nia fatin, sai perguntas boot liutan wainhira ambulansia ne'ebe tula presidente la iha equipamentu ne'ebe kompletu. Se nia sala? parte seluk deputadu balun husu atu ministru ne'e ba esklarese iha Parlamentu Nasional.

Atentadu ba Prezidente Repúblika besik ona fulan rua, autór barak mak voluntáriu entrega-an lori tuir prosesu justisa, Prezidente Repúblika nia saúde mós rekopera ba oin nafatin, estadu de sitiu kontinua la'o iha distritu balun, maske nune'e la signifika katak buat hotu rezolve ona. Problema antentadu 11/2 husik hela lalaok balun ne'ebé todan atu koalia maibé públiku hakarak hatene wainhira sai ona problema, sá tan problema ne'e hasoru xefi de estadu?

Iha intervista esklusivu ho TVTL, Ramos Horta hato'o kritika simples ida konaba atendementu husi ambulánsia ba nia-an, wainhira hetan tiru iha dia 11/2, iha nia hela fatin Metiaut Dili. "Purtanto hau hakilar bolu ambulánsia, maibé ambulánsia mosu hau hanoin meia oras liu tiha, rán suli namanas ambulánsia lamosu, UNPOL lamosu, ISF mós lamosu". Tuir kontajen kilometrazen, husi ospitál Guido Valadares to'o iha Metiaut Dili uza menutu 3, maibe numiru ne'e sae to'o minutu 30. Saidá mak akontese? Tuir ministro Saúde katak ambulánsia la to'o sedu tanba malae sira tahan ambulánsia la husik tama.

Ministro Saúde Dr. Nelson Martins hato'o ba Jornalista kla'ak wainhira remata tiha enkontru ho estudante medisina iha UNTL segunda 31/3 hateten, "Ambulánsia ida ho tim kompletu ne'ebé maka iha preukupasaun oituan ho sua-exelénsia Prezidenti, ambulánsia iha momentu ne'e to'o kedan maibé ema halo para tiha. Hau hanoin lalika haree ba kotuk, lalika haree ba buat ne'e, ambulánsia la to'o tarde, ambulánsia lato'o nafatin entaun ita hotu sei hakfodak liu tan, ne'e koalia lolos hanesan ne'e. Maibé ambulánsia to'o duni, ita haree deit ita lalika hanoin tan ba kotuk. Hau hanoin sua-exelénsia koalia buat barak oitoan maibé nia koalia ambulánsia to'o tarde ne'e iha buat ruma iha sorin ne'eba, tanba saidá mak to'o tarde, tamba iha ema balu tahan ambulánsia sira ne'e labele tama, ne'e mak problema".

Tuir informasaun katak kondisaun kareta ambulánsia ne'ebé ba tula Prezidente Repúblika kareta ne'e ladun diak, no laiha ekipamentu ne'ebé bele uza lori ajuda iha situasaun emerjénsia, haree ba assuntu ne'e, ministro Saúde hatutan, "Sim ida ne'e ita nia nasaun mak ida ne'e, tan ne'e mak governu foun mosu atu hadi'a buat sira ne'e, kuandu simu buat sira ne'e laiha kondisaun, ospitál laiha kondisaun, ambulánsia laiha kondisaun, sentru saúde sira laiha buat hotu, entaun governu sa'e mai atu hadi'a buat hotu, agora iha kondisaun kompletu". Tuir Ministro ne'e katak agora ambulánsia profesionál ona, Prezidente Repúblika sei kontente wainhira fila mai haree ambulánsia sira ne'e, maske minustru ne'e husu atu ema hotu reza atu sua-exelénsia diak lalais, buat ne'ebé akontese iha kotuk lalika hanoin tan, realidade mak ambulánsia to'o dunik atu salva.

Relasiona ho atendementu husi ambulánsia ba Prezidente Repúblika iha dia 11/2, Deputado Parlamentu Nasional Jose Teixera husi bankada FRETILIN hateten katak, sira nia parte husu governu AMP atu haruka Ministro Saúde mai iha Parlamentu Nasional nune'e bele isplika tanba saidá mak haruka fali ambulánsia tuan ba tula Prezidente Repúblika no tanba saidá mak la haruka doutór.

Alende hato'o nia konfirmasaun ba dúvidas hirak ne'e Nelson hatutan liu tan katak, agora kondisaun saúde Prezidente diak tebetebes ona, "hanesan ita-boot sira heree iha televizaun nia rekopera diak, nia halo ona fisio terapia ne'ebé mak la'o diak, bai-bain nia la'o atu aumenta tan nia kapasidadi fíziku ho kapasidadi seluk nia komesa ko'alia ona, nia komesa halo buat barak ona. Ita nia doutór ida ministériu saúde haruka ba akompaña hela sua-exelénsia Prezidenti, haree dereitamente hela nia. Hau hanoin em termus de fíziku buat hotu la'o diak ona. Ita hein fisio terapia para karik iha tempu badak nia bele mai ho ita ona". No Timor-Leste prepara ona kondisaun atu bele tau matan ba Prezidente Repúblika wainhira fila hikas mai Timor-Leste.

Prezidente kuandu komplain normal, maibé ita hotu-hotu hatene katak nia moris, ne'e mak importanti liu. Sempre ita nia nasaun ida foin mosu, foin mak tinan lima, buat barak mak ita tenki hadi'a, maibé asvezes nia mengeluh, normal ema moris ida mengeluh. Maibé ita hatena katak sua-exelénsia bele moris, maske nia lakon rán barak. Iha momentu ne'e malae sira taka tiha dalan maibé ita nia ambulánsia bele tama lori nia mai, ida ne'e mak importanti.

08 April 2008

Kla'ak Semanal Edisaun 10 (25 Marsu 2008)


INDISE

Estado de Sitio, Poder de Garganta - Bainhira governu atu prolonga tan estado de sitio, bankada opozisaun hanesan Fretilin, PUN, no UNDERTIM kestionakontiudu husi estado de sitio ne'e rasik no ninia vantazen ba povu ki'ik-ki'ak sira.

Fretilin: "Estado de Sitio no Emerjensia Hatudu Inkapasidade Governu AMP" - Estadu de sitio prolongga ba loron 30 no kria tan estadu de emerjensia. Bankada Fretilin hato'o deklarasaun katak ejijensia atu dekreta estadu de sitio no emerjensia, hatudu deit inkapasidade governu AMP atu ukun iha situasaun normal.

HALIRI: Surpresa Politica ou Supressão Politica? - Xanana Gusmao, nudar politiku, nunka kole atu hamosu surpreza politika. Iha 2006, bainhira sei nudar Prezidente Republika, nia kehe "ahi-kla'ak loromonu-lorosa'e" nebe Salsinha ho nia grupo tau iha sira nia petisaun sai "ahi-lakan" liu husi nia "Mensagem ba Nasaun." "Ahi-lakan" nebe teki-tekir halo sidade Dili sai "ahi-latun," karik lakohi dehan "ahi-kdesan."

Deskonfia Governu AMP Involve Iha Atentadu 11/2 - Bankada Fretilin iha Uma Fukun Parlamentu Nasional, Kuarta-feira 26/03 halao koferensia ba imprensa konaba rezolusaun Komisaun Inkeritu Internasional (KII) ba atentadu 11/2.

POLISIA-POVU Hanesan Fali Inimigo - Violensia ne'ebe elementus forsa PNTL no F-FDTL sira halo ba populasaun. Marcio Gonsalves hanesan vitima ida ne'ebe hetan hahalok violensia husi membru operasaun konjunta.

Timotio de Deus, Direitor JSMP: "Estado de Sitio la Defini Klaru iha Konstituisaun" - Diretor Judisial System Monitoring Programme (JSMP), Timotio de Deus (28), preukupa ho implementasaun estado de sitio no estado de emerjensia ne'ebe halo populasaun balun hetan baku no ameasas husi forsa.

Mário Viegas Carrascalão: "...Estado de Sitio no Estado de Emergência la Proteje Povu Nia Moris..." - Deputado husi bankada Partido Social Democrata, PSD, Eng. Mário Viegas Carrascalão konsidera proposta governu nian ne'e (prolongamentu estadu de sitio) nudar violasaun direitos humanos povu Timor-Leste nian.

Che Guevara: "Hasta La Vitoria Siempre" - Che Guevara nudar eroi ne'ebé koñesidu laos deit iha mundu maibe mos iha Timor-Leste; laiha eroi internasional ne'ebé naran boot liu Che Guevara.

Sistema Asuransi Saúde Estadus Unidus Hamate Kliente - Michael Moore, film maker koñesidu hosi Estadus Unidus produz filme dokumenter ne'ebé investiga sistema tratamentu saúde Estadus Unidus.

Haburas Foundation Harii Sentru Treinamentu Ambiental Iha Hera - Haburas Foundation liu tiha tinan barak ona halo sira nia atividade hodi proteze meu ambiente.

Planu Estadus Unidus Hafahe Amerika Latina Frustradu - Lao hosi anin ne'ebé simu liutiha invazasun Kolombia iha loron 1 fulan Marsu ba Ekuador-rezultadu masakre ...

Opiniaun: Globalizasaun sai Ameasa ba Estadu Nasional - Tinan hirak liu ba Dr. Geogre Aditjondro halo visita mai Timor-Leste, no hakerek artigu ida ho titulu "Timor-Leste sai husi okupasaun Indonesia, tama fali ba Kapitalismu Global."

Opiniaun: Knar Kultura ba Nasaun Foun Timor Leste - Ho kultura ita bele haree diferensia entre grupu humanu ida ho seluk. Kultura mos haketak ita ema ho animal.

Istoria Colimau 2000 - Grupo adorasaun ne'e mosu iha Same Oela Luhu Manufahi, husi mestri ida naran Martinho Vidal nebe Milisia oho iha 1999 iha Hera-Metinaro, haktuir Ozorio Leque.

Lei Komunikasaun Sosial Atu Salva Se? - Iha futuru, jornalista sira atu lao tuir dalan ne'ebe? Hakarak iha lei ida ne'ebe responde nesesidade jornalista nian ka lae?

Francisco Xavier : "Abandona partidu no povu, ida ne'e dezastre ba partidu" - Problema ne'ebe akontese iha Partidu ASDT laran, halo povu ASDT ijiji ba presidente ASDT, hodi hasai secretario jeral ASDT Gil Alves husi partidu ASDT.

EDTL Sosa Jerador Foun Bebeik, Eletrisidade Mate Bebeik - Elektrisidade nebe lakan-mate bebeik durante ne'e, halo governu AMP sai alvu publiku nia kritika no lamentasaun.

Lia Menon
Hau gosta tebes jornal kla’ak tan lia fuan mesak todan, berita diak nian. You are the best. Nana, Ai-tarak Laran 7374xxx

Redasaun: Obrigadu

Hau hakarak fo parabens boot ba kla’ak, tanba hakerek ho matenek, barani no Tetum diak. Kabere, Dili 7312xxx

Redasaun: Obrigadu

Hau apresia ho imi nia edisaun ikus. Parabens
Hakarak sei hello ba kolega Nuno no Tome Geronimo teman lama
Abraso
Celso, Timor Post_Lisboa@hotmail.com

Redasaun: Obrigadu

Hadia
Ami hosi redasaun husu deskulpa ba sani nain sira tamba informasaun iha edisaun 9 ho titulu Bandidu no Gusmão, iha artigu ne'e nia okos hakerek knaar Tom Hyland ninian; Tom Hyland ne'ebé hakerek artigu ne'e laos reprezentante Republika Irlanda ba Timor-Leste no hanorin Inglesh iha ministeriu negosiu estranjeiru, maibe Tom Hyland nudar jornalista The Age, Australia. Hodi nune'e ami halao tiha ona koresaun. Ami mos husu deskulpa ba Tom Hyland iha Timor-Leste no Tom Hyland iha Australia. Obrigadu.

Estado de Sitio, Poder de Garganta

Tomada de posse husi Prezidente Ramos Horta ba
Governu AMP nebe lidera husi Xanana Gusmao iha
Palacio de Nobre

almerio ALVAREZ, zevonia VIEIRA
Tinan 1922, iha Italia demokrasia bele dehan katak demokrasia falladu. Benito Mussolini tama iha Roma ho farda militar fasista nian. Iha dekada tuir mai, Adolf Hitler mos tuir Benito Mussolino ninia ain fatin ho ideolojia fasista. Iha tinan 1933, Adolf Hitler sai nudar Kanselar Alemaña. Hahu husi ne'e, nia komesa la rekoñese sistema parlamentaria. Hitler hahu forma milisias hodi teror ema sira nebe mak durante iha ninia moris ne'e haree nudar ninia inimigu.

Adolf Hilter foti teoria Treitschke nian konaba "mane nebe boot" iha istoria. Nia mos foti filozofia Nietzche konaba oppermensch ida ne'e mak determina destinu ema seluk ninia vida. Ba povu Alemaña tomak no ema hotu iha mundu tomak, tenki tuir de'it sa ida mak Adolf Hitler hanoin no desidi ona. "Hau, Adolf Hitler, hau mak na'in husi istoria, hau mak matan husi istoria, hau mak liman ba istoria, no hau mak espiritu istoria nian."

Durante iha ninia moris tomak, Hitler nunka rekoñese ninia sala. Nia, Adolf Hitler mak ema perfeitu. Naran Hitler ba Nazista sira nudar simbolu no lema (semboyan-red) ba ema Alemaun sira. Naran ida ne'e mak Nazista sira hakerek iha fatin barbarak iha Alemaña tomak.

Realidade nebe mak Mussolini no Hilter implementa iha tempu sira ukun, la'os piada ka atu dezafia fali governasaun AMP. Iha Mussolini no Hitler nia ukun, poder la'os ona iha povu nia liman, maibe iha Mussolini no Hitler nia liman. Mussolini no Hitler loko aan no foti aan. Povu, la iha valor iha sira nia oin. Desizaun hotu-hotu mai husi ema ida naran Mussolini no Hitler ne'e.

Bainhira governu atu prolonga tan estado de sitio, bankada opozisaun hanesan Fretilin, PUN, no UNDERTIM kestiona kontiudu husi estado de sitio ne'e rasik no ninia vantazen ba povu ki'ik-ki'ak sira. Polémika atu prolonga tan estado de sitio, la'os de'it mai husi bankada opozisaun, maibe povu ai-leba, sosiedade civil, jurista, no akademiku mos kestiona estado de sitio ne'e rasik.

"Iha Konstituisaun RDTL tuir hau nia hatene katak estado Timor-Leste bele implementa estado de sitio, bainhira hetan atakes no perigu ruma husi nasaun seluk mai Timor-Leste nebe ho intensaun hakarak okupa nasaun Timor-Leste. Ho atakes mai husi rai liur ne'e, Prezidente da Republika halo konsultasaun ho orgaun sira nebe kompetente hanesan Konsellu Seguransa atu bele aplika estado de sitio iha Timor-Leste," katak Diretor Judisial System Monitoring Programme (JSMP), Timotio de Deus (28) ba kla'ak iha ninia servisu fatin, Kolmera Segunda-feira foin lalais ne'e. Kuandu ameasa ruma mai husi rai liur, Timotio hatutan liu tan katak estado bele implementa estado de sitio atu normaliza fali situasaun hodi nune'e orgaun publiku bele hala'o sira nia aktividade hanesan baibain.

Implementasaun estado de sítio ka estado de emerjensia, la'os de'it jurista sira mak kestiona, maibe membru Parlamentu Nasional sira nebe sai nudar tilun, matan, no ibun ba sidadaun Timor-Leste mos kestiona implementasaun estado de sitio ne'e. "Iha kondisoens hanesan ne'e, implementasaun estado de sitio no estado de emerjensia, governu la ukun, maibe governu manda," afirma Xefi Bankada Fretilin, Francisco Branco iha ninia deklarasaun politika nebe fo sai iha Kinta-feira 20/03 liu ba iha Uma Fukun, Parlamentu Nasional. Francisco Branco hatutan liu tan katak implementasaun estadu de sitio ka estado de emerjensia ne'e mos fo impaktu negativu ba povu ki'ik sira nia moris, liliu iha parte ekonomia no mos viola ona direitus umanus.

Razaun nebe Xefi bankada Fretilin ne'e deklara sai bele dehan razaun ida ke fundamental no lojiku. Kuandu ita haree direitamente realidade sa ida mak akontese iha terenu, la'os populasaun oituan de'it mak hetan konsekuensia husi implementasaun estado de sitio. Maibe populasaun baibain nebe mak la'os halo atentado ba Prezidente Republika no Primeiru Ministru mos hetan tortura, baku, no ameasa husi forsas operasaun konjunta halibur F-FDTL no PNTL. Tanba ne'e mak Xefi bankada Fretilin ne'e iha razaun duni halo deklarasaun politika ba militantes no simpatezantes partidu Fretilin atu halo vijilansia nafatin ba realidade nebe lao daudaun iha rai laran.

Xefi bankada UNDERTIM, Cornelio Gama, ho naran kodiku L7 mos vota kontra implementasaun estado de sitio ba periudu da ruak nian. "Hau vota kontra tanba estado de sitio aplika iha Loromonu no estadu emerjensia aplika iha Lorosa'e," tenik L7 ba kla'ak iha Uma Fukun Parlamentu Nasional, Segunda-feira foin lalais ne'e. Tuir L7 ninia interpretasaun katak ho kondisoens hanesan ne'e bele hamosu filafali problema Lorosae-Loromonu nebe akontese iha 2006 liu ba. "Ho razaun ida ne'e mak hau la konkorda no vota kontra," afirma Prezidente partidu UNDERTIM ne'e.

Prezidente Partidu Unidade Nasional (PUN), Fernanda Borges mos kestiona desizaun governu atu hanaruk tan estado de sitio. "Kuandu ita uza implementa bebeik estado de sitio, bele monu iha rezime totalitariu ida," deklara Fernanda Borges iha ninia deklarasaun politika, bainhira rona argumentu no desizaun governu AMP atu hanaruk tan estado de sitio ba loron 30 tan. Ho razaun ida ne'e mak bankada PUN husu ba Gastão Salsinha no ninia grupu sira atu entrega aan ba justisa. "Ami apela ba ita boot sira, entrega aan ba justisa, tanba justisa mak nudar kroat ba imi," apela Fernanda Borges ba Salsinha ho ninia grupu sira.

Prezidente Partido Social Democrata (PSD), Mário Viegas Carrascalão nebe mak durante ne'e defende maka'as programa governu AMP, mos bainhira governu husu Parlamentu Nasional atu hanaruk tan estado de sitio, Mário mos vota kontra. "Iha realidade estado de sitio no emerjensia la proteje povu nia vida. Povu barak maka sente katak komplikadu ho sira nia moris no viola ona dereitus umanus no garantia sidadaun Timor-Leste," konfesa Mário Carrascalão ba kla'ak iha Uma Fukun Parlamentu Nasional foin lalais ne'e.

Perguntas boot ida mak, implementasaun estado de sitio no estado de emerjensia husi governu AMP ne'e onestu duni atu salva povu husi opresaun nia laran ou estado de sitio ne'e nudar garganta de poder ida? La'os governu AMP mak iha direitu de'it atu responde perguntas ida ne'e, maibe publiku mos iha direitu boot liu atu hatan perguntas ne'e. Tanba povu ki'ik-ki'ak sira mak na'in ba nasaun Timor-Leste ne'e.